Shloka 21
Draupadī’s Rebuke of Jayadratha and Dhaumya’s Admonition (Āraṇyaka-parva, Adhyāya 252)
मनसोपचितिं कृत्वा निरस्य च बहिःक्रिया: । धृतराष्ट्रपुत्र नृपश्रेष्ठ दुर्योधन अपने निश्चयपर अटल रहकर आचमन करके पवित्र हो पृथ्वीपप कुशका आसन बिछा कुश और वल्कलके वस्त्र धारण करके बैठा और स्वर्गप्राप्तिकी इच्छासे वाणीका संयम करके उपवासके उत्तम नियमोंका पालन करने लगा। उस समय उसने मनके द्वारा मरनेका ही निश्चय करके स्नान-भोजन आदि बाहा क्रियाओंको सर्वथा त्याग दिया था ।। १९-२० ई || अथ तं निश्चयं तस्य बुद्ध्वा दैतेयदानवा:
vaiśaṃpāyana uvāca | manasopacitiṃ kṛtvā nirasyaca bahiḥkriyāḥ | dhṛtarāṣṭraputra nṛpaśreṣṭha duryodhanaḥ svaniścayapar aṭalaḥ san ācamya pavitraḥ pṛthivīpapa kuśakā āsanaṃ bicchāya kuśa-valkala-vastrāṇi dhṛtvā upaviśya svargaprāptikāmyaṃ vāgniyamaṃ kṛtvā upavāsasya uttamān niyamān anutiṣṭhati sma | tadā sa manasā maraṇaniścayaṃ kṛtvā snāna-bhojanādibāhyakriyāḥ sarvathā tyaktavān | atha taṃ niścayaṃ tasya buddhvā daiteyadānavāḥ—pātālavāsinaḥ bhayaṅkarāḥ—ye pūrvakāle devaiḥ parājitāḥ, te manasā vicārayāmāsuḥ: “evaṃ duryodhanasya prāṇānte asmākaṃ pakṣa eva naśyet” iti | ataḥ taṃ svapārśvaṃ ānetuṃ mantravidyākuśalā daityāḥ tasmin kāle bṛhaspati-śukrācāryābhyāṃ varṇitān atharvavede pratipāditān mantrān āśritya agnivistārasādhyaṃ yajñakarma ārabdhavantaḥ, upaniṣatsu (āraṇyakeṣu) ca mantrajapayuktāḥ havanādikriyāḥ yāḥ proktāḥ tā api sampādayāmāsuḥ |
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—เขารวบรวมจิตให้สงบแน่วแน่ภายใน และละทิ้งกิจภายนอกทั้งปวงเสียแล้ว ทุรโยธนะ โอรสแห่งธฤตราษฏระ ผู้เป็นยอดแห่งกษัตริย์ ยังคงมั่นคงในปณิธานของตน ครั้นทำอาจมนะเพื่อความบริสุทธิ์แล้ว เขาปูอาสนะหญ้ากุศะบนพื้นดิน สวมเครื่องนุ่งห่มด้วยหญ้ากุศะและเปลือกไม้ แล้วนั่งลง ด้วยความปรารถนาจะได้บรรลุสวรรค์ เขาสำรวมวาจาและเริ่มถือวินัยแห่งการอดอาหารอันประเสริฐ ขณะนั้นเขาตั้งใจในใจว่าจะตาย จึงละทิ้งกิจภายนอก เช่น การอาบน้ำและการกินโดยสิ้นเชิง เมื่อเหล่าไทตยะและทานวะผู้ดุร้าย อาศัยอยู่ในปาตาละ—ผู้เคยพ่ายแพ้แก่เหล่าเทพในกาลก่อน—ล่วงรู้ปณิธานของเขา ก็ใคร่ครวญกันว่า “หากทุรโยธนะสิ้นชีวิตลงเช่นนี้ ฝ่ายของเราย่อมพินาศ” เพราะฉะนั้น เพื่ออัญเชิญเขามายังตน เหล่าอสูรผู้ชำนาญมนตรวิทยาจึงเริ่มประกอบพิธีไวตานะที่ต้องแผ่ไฟศักดิ์สิทธิ์ โดยใช้มนตร์แห่งอถรรพเวทตามที่พระพฤหัสบดีและศุกราจารย์ได้สอนไว้ และยังประกอบโหม-หวนและกิจอุทิศบูชาอื่น ๆ ตามที่กล่าวในคัมภีร์อุปนิษัท/อารัณยกะ พร้อมด้วยการสวดมนตร์.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the moral ambiguity of austerity: intense self-discipline (fasting, silence, renunciation of comforts) can be directed toward a goal like ‘heaven,’ yet the ethical quality depends on intention and alignment with dharma. It also shows how powerful vows can attract external forces—here, demonic powers—seeking to exploit a person’s resolve for their own ends.
Duryodhana undertakes a severe fast with controlled speech and ascetic dress, having inwardly resolved even upon death, abandoning normal bodily routines. The Daityas and Dānavas, fearing that his death would destroy their faction’s prospects, perform Atharvavedic mantra-rites and fire-sacrifices (with traditions linked to Bṛhaspati and Śukra) to summon him to themselves.