Adhyaya 249
Koṭikāśya’s Inquiry to the Radiant Woman near the Kadamba (कोटिकाश्यप्रश्नः)
Upa-parva: Āraṇyaka Encounters with Regional Kings and a Forest Maiden (Koṭikāśya’s Address)
This adhyāya opens with Koṭikāśya addressing a striking woman positioned by a bent kadamba branch in a solitary āśrama. Her appearance is rendered through luminous similes (like a flame at night, swayed by wind), establishing an atmosphere of wonder and uncertainty. Koṭikāśya then proceeds through a structured taxonomy of possible identities—devī, yakṣī, dānavī, apsaras, daitya-woman, nāga-princess, forest-dweller, or even the spouse of major cosmic rulers (Varuṇa, Yama, Soma, Kubera) or a being from Dhātṛ/Vidhātṛ/Savitṛ/Śakra’s sphere—indicating both reverence and caution. He emphasizes that the speakers do not know her protector or affiliation and therefore request her origin, authority, kin, husband, lineage, and purpose in the forest. The chapter then pivots to socio-political indexing: Koṭikāśya identifies himself as Suratha’s son and points out notable kings and warriors present, including Trigarta’s Kṣemaṃkara and Sauvīra’s Jayadratha, followed by a catalog of associated princes and named figures within the martial retinue. The adhyāya thus combines (1) etiquette of inquiry, (2) cosmological possibility-space for extraordinary persons, and (3) a roster-like mapping of regional power around the encounter, preparing the narrative for clarification of the woman’s identity and the intentions of the assembled rulers.
Chapter Arc: अपमान और पराजय से जर्जर दुर्योधन कर्ण से कहता है कि उसने बिना जाने राधेय का वचन नहीं टाला—और अब गन्धर्वों के हाथों हुई दुर्दशा का वृत्तान्त सुनाने बैठता है। → दुर्योधन बताता है कि उसने भाइयों सहित बहुत देर तक युद्ध किया, पर गन्धर्व ‘खेचर’ और मायावी थे; आकाश-मार्ग से वे उन्हें उठा ले गए, सेना बिखर गई, अमात्य और महारथी भी विवश हो गए—कौरव-शिविर में लज्जा और भय का घनत्व बढ़ता जाता है। → पाण्डवों और गन्धर्वों का आमना-सामना निर्णायक बिन्दु बनता है: शस्त्र-सन्नाह उतार कर दोनों पक्ष एकीभूत होते हैं; चित्रसेन और अर्जुन परस्पर सम्मान करते हैं, और युधिष्ठिर सब पाण्डवों को राजी कर दुर्योधन के मोक्षण का आदेश देते हैं। → समर्थ होते हुए भी पाण्डव गन्धर्वों से सान्त्वपूर्वक याचना करते हैं; युधिष्ठिर की धर्मनिष्ठा के कारण कौरवों का बन्धन टूटता है और शत्रु भी संकट से उबार दिया जाता है—दुर्योधन की कथा का निष्कर्ष उसकी पराजय और पाण्डव-उदारता पर टिकता है। → मुक्ति के बाद दुर्योधन के मन में उपजा अपमान-बोध और प्रतिशोध की अग्नि आगे किस रूप में फूटेगी—यह अनकहा रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
हि मय न | है 7 अष्टचत्वारिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: दुर्योधनका कर्णको अपनी पराजयका समाचार बताना दुर्योधन उवाच अजानतत्ते राधेय नाभ्यसूयाम्यहं वच: । जानासि त्वं जिताउछत्रून् गन्धर्वास्तेजसा मया
ทุรโยธนะตรัสว่า—“โอ้ ราธेय (บุตรแห่งราธา) เพราะเจ้ามิได้รู้เหตุการณ์ทั้งหมด เราจึงไม่ถือโทษถ้อยคำของเจ้า เจ้าคิดว่าเราปราบเหล่าคันธรรพ์ผู้เป็นศัตรูได้ด้วยเดชของตนเอง; แต่หาเป็นเช่นนั้นไม่”
Verse 2
आयोधितास्तु गन्धर्वा: सुचिरं सोदरैर्मम । मया सह महाबाहो कृतश्चनो भयत: क्षय:,महाबाहो! मेरे भाइयोंने मेरे साथ रहकर गन्धर्वोंके साथ बहुत देरतक युद्ध किया और उसमें दोनों पक्षके बहुत-से सैनिक मारे गये
โอ้ผู้มีพาหาอันเกรียงไกร! เหล่าคันธรรพ์รบยืดเยื้อกับพี่น้องร่วมสายโลหิตของข้าพเจ้า โดยมีข้าพเจ้าร่วมอยู่ด้วย ในการปะทะนั้นนักรบล้มตายมากมายทั้งสองฝ่าย และความหวาดหวั่นกับความพินาศก็ครอบงำพวกเรา
Verse 3
मायाधिकास्त्वयुध्यन्त यदा शूरा वियद्वता: । तदा नो न सम॑ युद्धमभवत् खेचरै: सह
ครั้นเมื่อเหล่าวีรบุรุษผู้เหนือกว่าด้วยฤทธิ์มายาเข้าต่อสู้โดยเคลื่อนไหวอยู่บนเวหา การรบของเรากับศัตรูผู้ท่องนภาก็มิอาจเป็นศึกที่เสมอกันได้อีกต่อไป; เราไม่อาจต่อกรอย่างเท่าเทียมตามครรลองได้
Verse 4
परंतु जब मायाके कारण अधिक शक्तिशाली शूरवीर गन्धर्व आकाशमें खड़े होकर युद्ध करने लगे, तब उनके साथ हमलोगोंका युद्ध समान स्थितिमें नहीं रह सका ।।
แต่ครั้นเหล่าวีรกันธรรพ์ผู้มีกำลังเหนือกว่าด้วยฤทธิ์มายายืนอยู่บนเวหาแล้วเริ่มรบ ศึกของเรากับเขาก็มิอาจดำรงอยู่ในฐานะเสมอกันได้อีก ในสนามรบเราพ่ายแพ้ และถูกจับเป็นเชลยพร้อมด้วยบริวาร เสนาบดี บุตร และสตรี ตลอดจนกองทัพและยานพาหนะทั้งหลาย
Verse 5
उच्चैराकाशमार्गेण ह्ृता:स्मस्तै: सुदुःखिता: । अथ न: सैनिका: केचिदमात्याश्ष महारथा:
พวกเขาพาเราถูกกวาดไปตามเส้นทางสูงแห่งเวหา ทำให้เราตกอยู่ในความทุกข์แสนสาหัส และบัดนี้ทหารของเราบางส่วน พร้อมทั้งเสนาบดีและมหารถีทั้งหลาย ก็ (ถูกจับ/ถูกปราบ) เช่นกัน
Verse 6
एष दुर्योधनो राजा धार्तराष्ट्र: सहानुज:
นี่คือเรา—พระราชาทุรโยธนะ โอรสแห่งธฤตราษฏระ—ยืนอยู่พร้อมด้วยอนุชาทั้งหลาย
Verse 7
त॑ मोक्षयत भद्रें व: सहदारं नराधिपम्
ทุรโยธนะกล่าวว่า “จงปล่อยกษัตริย์ผู้นั้นพร้อมพระมเหสีเถิด ขอความสวัสดีจงมีแก่พวกเจ้า”
Verse 8
एवमुक्ते तु धर्मात्मा ज्येष्ठ: पाण्डुसुतस्तदा
ครั้นถ้อยคำนั้นกล่าวจบแล้ว บุตรคนโตแห่งปาณฑุผู้มีจิตตั้งมั่นในธรรม (ยุธิษฐิระ) ก็ในกาลนั้น (เตรียมจะ) ตอบโต้
Verse 9
अथागम्य तमुद्देशं पाण्डवा: पुरुषर्षभा:
แล้วเหล่าปาณฑพผู้เป็นยอดแห่งบุรุษ ก็ไปถึงยังสถานที่นั้น
Verse 10
यदा चास्मान् न मुमुचुर्गन्धर्वा: सान्त्विता अपि
ทุรโยธนะกล่าวว่า “แม้จะปลอบประโลมแล้ว เหล่านักรบคันธรรพผู้ท่องนภาก็มิยอมปล่อยเรา ยังคำรามดุจเมฆคำรน ครั้นแล้วอรชุนกับภีมะ พร้อมทั้งนกุลและสหเทวผู้มีกำลังกล้า ก็เล็งไปยังคันธรรพนับไม่ถ้วนเหล่านั้น แล้วโปรยปรายฝนศรลงมา”
Verse 11
(आकाशचारिणो वीरा नदन्तो जलदा इव) । ततोअरर्जुनश्व भीमश्चव यमजौ च बलोत्कटौ । मुमुचु: शरवर्षाणि गन्धर्वान् प्रत्यनेकश:
(เหล่าวีรคันธรรพผู้ท่องนภาคำรามดุจเมฆคำรน) ครั้นแล้วอรชุนและภีมะ พร้อมทั้งฝาแฝดผู้มีกำลังกล้า (นกุล–สหเทว) ก็ระดมฝนศรใส่เหล่าคันธรรพจากหลายทิศทาง
Verse 12
अथ सर्वे रणं मुक्त्वा प्रयाता: खेचरा: दिवम् | अस्मानेवाभिकर्षन्तो दीनान् मुदितमानसा:
ครั้นแล้วเหล่าคันธรรพผู้ท่องนภาทั้งหมดละทิ้งสนามรบ แล้วเหินขึ้นสู่เวหา ด้วยจิตใจเปรมปรีดิ์ พวกเขาเริ่มฉุดลากพวกเรา—ผู้ยากไร้และไร้ทางสู้—ให้ตามไปกับตน
Verse 13
ततः समन्तात् पश्याम: शरजालेन वेष्टितम् अमानुषाणि चास्त्राणि प्रमुड्चन्तं धनंजयम्,इसी समय हमने देखा, चारों ओर बाणोंका जाल-सा बन गया है और उससे वेष्टित हो अर्जुन अलौकिक अस्त्रोंकी वर्षा कर रहे हैं
แล้วเราก็เห็นว่าโดยรอบทุกทิศประหนึ่งมีข่ายแห่งศรแผ่คลุมอยู่ และภายในวงล้อมนั้น ธนัญชัย (อรชุน) กำลังโปรยปรายอัสตราเหนือมนุษย์ดุจห่าฝน
Verse 14
समावृता दिशो दृष्टवा पाण्डवेन शितै: शरै: । धनंजयसखा55त्मानं दर्शयामास वै तदा
ครั้นเห็นทิศทั้งปวงถูกปกคลุมด้วยศรอันคมของปาณฑพแล้ว จิตรเสน สหายของธนัญชัย ก็ปรากฏกายต่อหน้าเขาในบัดนั้น
Verse 15
चित्रसेन: पाण्डवेन समाश्शलिष्य परस्परम् | कुशलं परिपप्रच्छ तै: पृष्टश्षाप्पनामयम्,फिर तो चित्रसेन और अर्जुन दोनों एक-दूसरेसे मिले और कुशल-मंगल तथा स्वास्थ्यका समाचार पूछने लगे
แล้วจิตรเสนกับปาณฑพ (อรชุน) ก็โอบกอดทักทายกัน จากนั้นต่างฝ่ายต่างไต่ถามด้วยมารยาทถึงความผาสุกสวัสดีและความปราศจากโรคาพาธ
Verse 16
ते समेत्य तथान्योन्यं सन्नाहान् विप्रमुच्य च । एकीभूतास्ततो वीरा गन्धर्वा: सह पाण्डवै: | अपूजयेतामन्योन्यं चित्रसेनधनंजयौ
เมื่อได้พบกันดังนั้น ทั้งสองก็ปลดสรรพาวุธและเครื่องสวมศึกลง แล้วเหล่าวีรคันธรรพพร้อมด้วยปาณฑพทั้งหลายก็เป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกัน ต่อจากนั้นจิตรเสนกับธนัญชัยต่างถวายเกียรติยศแก่กันและกัน
Verse 56
उपगम्याब्रुवन् दीना: पाण्डवाउछरणप्रदान् | फिर गन्धर्व हमें ऊँचे आकाशमार्गसे ले चले। उस समय हमलोग अत्यन्त दुः:खी हो रहे थे। तदनन्तर हमारे कुछ सैनिकों और महारथी मन्त्रियोंने अत्यन्त दीन हो शरणदाता पाण्डवोंके पास जाकर कहा--
ทุรโยธนะกล่าวว่า “พวกเราผู้สิ้นหวังได้เข้าไปหาเหล่าปาณฑพ ผู้ประทานที่พึ่ง แล้วประนมมือวิงวอนขอความช่วยเหลือ”
Verse 66
सामात्यदारो हियते गन्धर्वैर्दिवमाश्रितै: | “कुन्तीकुमारो! ये धृतराष्ट्रपुत्र राजा दुर्योधन अपने भाइयों, मन्सत्रियों तथा स्त्रियोंके साथ यहाँ आये थे। इन्हें गन्धर्वगण आकाशमार्गसे हरकर लिये जाते हैं
ทุรโยธนะกล่าวว่า “โอ บุตรแห่งกุนตี! เหล่าคันธรรพผู้สถิตในสวรรค์กำลังฉุดพาพวกของเราไป—ทั้งเสนาบดีและสตรีทั้งหลายด้วย กษัตริย์ทุรโยธนะ โอรสแห่งธฤตราษฏระ ผู้มาพร้อมพี่น้อง ที่ปรึกษา และมเหสี ถูกพวกเขาจับแล้วพาไปตามทางนภา”
Verse 76
पराभवो मा भविष्यत् कुरुदारेषु सर्वश: । “आपलोगोंका कल्याण हो। रानियोंसहित महाराजको छुड़ाइये। कहीं ऐसा न हो कि कुरुकुलकी स्त्रियोंका तिरस्कार हो जाय”
ทุรโยธนะกล่าวว่า “ขออย่าให้สตรีแห่งวงศ์กุรุต้องประสบความอัปยศไม่ว่าประการใด ขอความสวัสดีจงมีแก่ท่านทั้งหลาย จงปลดปล่อยพระราชาพร้อมมเหสีทั้งหลายเถิด เกรงว่าสตรีแห่งเชื้อสายกุรุจะถูกดูหมิ่น”
Verse 83
प्रसाद्य पाण्डवान् सर्वानाज्ञापयत मोक्षणे । उनके ऐसा कहनेपर ज्येष्ठ पाण्डुपुत्र धर्मात्मा युधिष्ठिरने अन्य सब पाण्डवोंको राजी करके हम सब लोगोंको छुड़ानेके लिये आज्ञा दी
ทุรโยธนะกล่าวว่า “เมื่อทำให้ปาณฑพทั้งปวงพอพระทัยแล้ว จงมีบัญชาให้ปล่อยพวกเรา” ครั้นกล่าวดังนั้น ยุธิษฐิระ โอรสองค์ใหญ่แห่งปาณฑุผู้ทรงธรรม ได้ชักจูงปาณฑพอื่น ๆ ให้เห็นพ้อง แล้วมีบัญชาให้ปลดปล่อยพวกเราทั้งหมด
Verse 248
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि दुर्योधनवाक्ये अष्टचत्वारिंशदधिकद्धिशततमो<5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपवके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें दुर्योधनवाक्यविषयक दो सौ अड़तालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในมหาภารตะ วนปรวะ ตอนโฆษยาตรา ปรวะ บทว่าด้วยถ้อยคำของทุรโยธนะ บัดนี้อัธยายที่ ๒๔๘ ก็สิ้นสุดลง
Verse 936
सान्त्वपूर्वमयाचन्त शक्ता: सन््तो महारथा: । तदनन्तर पुरुषसिंह महारथी पाण्डव उस स्थानपर आकर समर्थ होते हुए भी गन्धर्वोंसे सान्त्वनापूर्ण शब्दोंमें (हमें छोड़ देनेके लिये) याचना करने लगे
แม้พวกเขาจะมีกำลังและเป็นมหารถี ก็ยังเริ่มด้วยถ้อยคำประนีประนอมเพื่อเกลี้ยกล่อมก่อน ครั้นแล้วปาณฑพผู้เป็นสิงห์ในหมู่บุรุษ มหารถีผู้เกรียงไกรก็มาถึงที่นั้น; แต่ถึงมีกำลังพร้อมสรรพ เขากลับวิงวอนเหล่าคันธรรพด้วยวาจาอ่อนโยนสงบ ขอให้ปล่อยพวกเราเสีย
Frequently Asked Questions
The dilemma is epistemic and ethical: how to approach an unknown, potentially powerful figure in a liminal setting—balancing reverence, caution, and the duty to ascertain identity and intent without impropriety.
The text privileges orderly inquiry (paripraśna) grounded in lineage, affiliation, and purpose as a means of reducing error and harm—an applied ethic relevant to governance, diplomacy, and personal conduct.
No explicit phalaśruti appears in the supplied verses; the chapter functions primarily as scene-setting and identification, with its interpretive value arising from protocol, taxonomy of beings, and political cataloguing rather than stated soteriological reward.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.