Adhyaya 24
वनप्रस्थानम् (Departure for the Forest) — Āraṇyaka-parva, Adhyāya 24
Upa-parva: Pāṇḍava-Vanapravēśa (Departure and Entry into Exile) — contextual unit for Book 3, Chapter 24
Vaiśaṃpāyana reports that, after the Daśārhādhipati (Kṛṣṇa) has departed, Yudhiṣṭhira sets out for the forest with Bhīma, Arjuna, the twins (Nakula and Sahadeva), Draupadī, and the household priest, mounting valuable chariots yoked with excellent horses (1). The party proceeds with a dignified, martial readiness; gifts—gold ornaments, garments, and cattle—are distributed to specialists in phonetics, letters, and mantra-knowledge, marking a formal ritualized transition (2). Attendants go ahead bearing weapons, bows, armor, arrows, bowstrings, devices, and missiles, while Indrasena follows with Draupadī’s apparel and ornaments (3–4). Citizens and leading Brahmins of Kuru-jāṅgala approach, circumambulate, and offer greetings; the scene records collective grief and a paternal bond between Yudhiṣṭhira and the populace, who lament his departure and condemn the agents of injustice (5–12). Arjuna addresses the assembled dvija-leaders, advising engagement with ascetics and dharma-competent counselors so that the exile yields successful ends and the king’s aims are fulfilled; the Brahmins respond with approval and pradakṣiṇā (13–15). Having taken leave, the groups return to their respective homes, joy diminished, with Yudhiṣṭhira’s consent, while the Pandavas continue their forest-bound course (16).
Chapter Arc: वैशम्पायन कहते हैं—जब पाण्डव वन-मार्ग पर चल पड़े, तब सत्यसंकल्प धर्मराज युधिष्ठिर ने भाइयों से कहा: अब बारह वर्ष निर्जन वन में रहना है, इसलिए ऐसा देश चुनो जो सुरक्षित, रमणीय और जीवन-निर्वाह से भरपूर हो। → वनवास की दीर्घ प्रतिज्ञा सामने है—भूख, असुरक्षा, अनजान भूभाग और साथ चल रहे ब्राह्मणों की जिम्मेदारी। युधिष्ठिर ‘बहुमृग-द्विज’ और ‘बहुपुष्प-फल’ वाले स्थान की खोज का आग्रह करते हैं, ताकि तप और जीवन दोनों निभ सकें। → पाण्डव अनेक ब्राह्मणों सहित पुण्य ‘द्वैतवन’ में प्रवेश करते हैं। युधिष्ठिर तमाल-ताल-आम्र-मधूक-नीप-कदम्ब आदि पुष्पित वृक्षों से भरे उस महावन को देखते हैं; भोगवती (सरस्वती) में स्नान कर चीर-जटा-धारी सिद्धर्षियों के दर्शन होते हैं—मानो वन स्वयं धर्म का आश्रय बन गया हो। → राजा युधिष्ठिर रथ से उतरकर भाइयों और जनों सहित वन में प्रविष्ट होते हैं; तपस्वी धर्मपरायण मुनि उनका सत्कार करते हैं। पुष्प-भार से झुके महावृक्ष के मूल में युधिष्ठिर बैठते हैं; भीम, द्रौपदी, अर्जुन, नकुल-सहदेव और अनुचर वाहन खोलकर वहीं उपस्थित रहते हैं—निवास का प्रथम ठहराव स्थापित होता है। → द्वैतवन में आश्रय तो मिल गया, पर बारह वर्षों की परीक्षा अभी आरम्भ है—यह पुण्य वन आगे किन संकटों और धर्म-संकटों का द्वार बनेगा?
Shlokas
Verse 1
#2:8 #:23:.:7 (0) हि २ 7 चतुर्विशो$ध्याय: पाण्डवोंका द्वैतवनमें जाना वैशम्पायन उवाच ततस्तेषु प्रयातेषु कौन्तेय: सत्यसंगर: । अभ्यभाषत धर्मात्मा भ्रातृन् सर्वान् युधिष्ठिर:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— ข้าแต่ชนเมชยะ! ครั้นเมื่อผู้คนเหล่านั้นจากไปแล้ว ยุธิษฐิระ โอรสแห่งกุนตี ผู้มั่นคงในสัตย์ปฏิญาณและตั้งมั่นในธรรม ได้กล่าวแก่พี่น้องทั้งปวง
Verse 2
द्वादशेमानि वर्षाणि वस्तव्यं निर्जने वने । समीक्षध्वं महारण्ये देशं बहुमृगद्धिजम्
“ตลอดสิบสองปีข้างหน้า เราจำต้องพำนักในป่าอันร้างไร้ผู้คน; เพราะฉะนั้น ในมหาพนานี้ จงสำรวจหาแดนที่มีเนื้อทรายและนกนานาชนิดชุกชุม”
Verse 3
बहुपुष्पफलं रम्यं शिवं पुण्यजनावृतम् । यत्रेमा: शरद: सर्वा: सुखं प्रतिवसेमहि
“(จงเสาะหา) แดนที่มีดอกไม้และผลไม้อุดม งามน่าชม เป็นมงคลเกื้อกูล และมีผู้ทรงบุญสัญจรอยู่—เพื่อเราทั้งหลายจะได้พำนักอย่างผาสุกตลอดฤดูกาลทั้งปวง”
Verse 4
एवमुक्ते प्रत्युवाच धर्मराजं धनंजय: । गुरुवन्मानवगुरुं मानयित्वा मनस्विनम्,धर्मराजके ऐसा कहनेपर अर्जुनने उन मनस्वी मानवगुरु युधिष्ठिरका गुरुतुल्य सम्मान करके उनसे इस प्रकार कहा
ครั้นธรรมราชตรัสดังนั้น ธนัญชัย (อรชุน) จึงทูลตอบ โดยก่อนอื่นได้ถวายความเคารพแด่ยุธิษฐิระ ผู้เป็นครูของหมู่มนุษย์ ผู้มีใจแน่วแน่ ประหนึ่งเคารพครูบา แล้วจึงกล่าวตอบดังนี้
Verse 5
अजुन उवाच भवानेव महर्षीणां वृद्धानां पर्युपासिता । अज्ञातं मानुषे लोके भवतो नास्ति किंचन
อรชุนกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ ท่านเองได้เคยปรนนิบัติรับใช้มหาฤๅษีและผู้เฒ่าผู้ทรงเกียรติมาเนิ่นนาน ในโลกมนุษย์นี้ไม่มีสิ่งใดเลยที่ท่านจะไม่รู้”
Verse 6
त्वया हुपासिता नित्यं ब्राह्मणा भरतर्षभ । द्वैपायनप्रभूतयो नारदश्च॒ महातपा:,भरतश्रेष्ठी आपने सदा द्वैपायन आदि बहुत-से ब्राह्मणों तथा महातपस्वी नारदजीकी उपासना की है
โอ้ยอดแห่งวงศ์ภารตะ ท่านได้แสดงความเคารพและปรนนิบัติพราหมณ์ฤๅษีอยู่เสมอ โดยมีทไวปายนะ (วยาสะ) เป็นประธาน และยังได้บูชานารทผู้ทรงตบะยิ่งใหญ่อีกด้วย
Verse 7
य: सर्वलोकद्वाराणि नित्यं संचरते वशी । देवलोकाद् ब्रह्मलोक॑ गन्धर्वाप्सरसामपि
อรชุนกล่าวว่า “ผู้ใดข่มใจและอินทรีย์ได้ ย่อมสัญจรผ่านประตูแห่งสรรพโลกได้เนืองนิตย์อย่างเป็นอิสระ ตั้งแต่เทวโลกไปจนถึงพรหมโลก แม้โลกของคนธรรพ์และอัปสราก็ยังไปถึงได้”
Verse 8
अनुभावांश्व॒ जानासि ब्राह्मणानां न संशय: । प्रभावांश्वैव वेत्थ त्वं सर्वेषामेव पार्थिव,राजन! आप सभी ब्राह्मणोंके अनुभाव और प्रभावको जानते हैं, इसमें संशय नहीं है
ข้าแต่องค์ราชา ท่านย่อมรู้ถึงเกียรติคุณและอิทธิฤทธิ์ของพราหมณ์ทั้งหลายอย่างแน่นอน ไม่มีข้อสงสัย และโอ้ผู้ครองแผ่นดิน ท่านยังรู้ถึงขอบเขตแห่งอำนาจและอิทธิพลของท่านเหล่านั้นโดยทั่วกัน
Verse 9
त्वमेव राजन् जानासि श्रेय:कारणमेव च । यत्रेच्छसि महाराज निवासं तत्र कुर्महे,राजन! आप ही श्रेय (मोक्ष)-के कारणका ज्ञान रखते हैं। महाराज! आपकी जहाँ इच्छा हो वहीं हमलोग निवास करेंगे
ข้าแต่องค์ราชา ท่านเท่านั้นที่รู้เหตุแห่งศฺเรยัส—ความเกษมสูงสุดคือโมกษะ โอ้มหาราชา ท่านปรารถนาจะประทับ ณ ที่ใด พวกเราก็จะพำนัก ณ ที่นั้น
Verse 10
इदं द्वैतवनं नाम सर: पुण्यजलोचितम् | बहुपुष्पफलं रम्यं नानाद्विजनिषेवितम्
อรชุนกล่าวว่า “นี่คือป่าชื่อทไวตวนะ มีสระใหญ่ที่เต็มไปด้วยน้ำอันศักดิ์สิทธิ์ชำระมลทิน สถานที่นี้งดงามน่าชม อุดมด้วยดอกไม้และผลไม้นานาชนิด และมีทวิชะ—พราหมณ์ผู้ทรงวิชา—มาชุมนุมและพำนักเพื่อศึกษา บูชา และดำรงชีวิตด้วยวินัย”
Verse 11
अत्रेमा द्वादश समा विहरेमेति रोचये । यदि तेडनुमतं राजन् किमन्यन्मन्यते भवान्
อรชุนกล่าวว่า “ความปรารถนาของข้าคือให้เราพำนักในป่าให้ครบสิบสองปี ณ ที่นี่เอง โอ้พระราชา หากทรงเห็นชอบ ขอให้เราพักใกล้ทไวตวนะ; หรือหากพระองค์ทรงเห็นว่ามีที่อื่นเหมาะยิ่งกว่า พระองค์ทรงดำริประการใด?”
Verse 12
युधिछिर उवाच ममाप्येतन्मतं पार्थ त्वया यत् समुदाह्मतम् । गच्छाम: पुण्यविख्यातं महद् द्वैतवनं सर:
ยุธิษฐิระตรัสว่า “โอ้ปารถะ ความเห็นที่เจ้ากล่าวนั้นก็เป็นความเห็นของเราด้วย จงไปยังสระใหญ่แห่งทไวตวนะ อันเลื่องชื่อด้วยความศักดิ์สิทธิ์เถิด”
Verse 13
वैशम्पायन उवाच ततस्ते प्रययु: सर्वे पाण्डवा धर्मचारिण: । ब्राह्मणैर्बहुभि: सार्ध पुण्यं द्वैतवनं सर:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ข้าแต่ชนเมชัย ต่อจากนั้น ปาณฑพทั้งปวงผู้มั่นคงในธรรม ได้ออกเดินทางพร้อมกัน โดยมีพราหมณ์จำนวนมากร่วมไป และมุ่งสู่สระศักดิ์สิทธิ์แห่งป่าทไวตวนะ”
Verse 14
ब्राह्मणा: साम्निहोत्राश्न तथैव च निरग्नय: । स्वाध्यायिनो भिक्षवश्ष॒ तथैव वनवासिन:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ที่นั่นมีพราหมณ์มากมาย—บางพวกดำรงอัคนิโหตระ บางพวกอยู่โดยไร้ไฟ—พร้อมทั้งผู้ศึกษาพระเวทผู้ตั้งมั่นในสวาธยายะ ภิกษุผู้ขอทาน และผู้พำนักในป่า ทั้งหมดมาชุมนุมล้อมรอบมหาราชยุธิษฐิระ”
Verse 15
बहवो ब्राद्मणास्तत्र परिवद्रुर्युधिष्ठिरम् । तपःसिद्धा महात्मान: शतश: संशितव्रता:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ณ ที่นั้น พราหมณ์เป็นอันมากได้ล้อมรอบยุธิษฐิระไว้—มหาตมะผู้สำเร็จด้วยตบะ นับร้อยผู้มั่นคงในวรตะอันเคร่งครัด
Verse 16
ते यात्वा पाण्डवास्तत्र ब्राह्मणैर्बहुभि: सह । पुण्यं द्वेतवनं रम्यं विविशुर्भरतर्षभा:,वहाँ पहुँचकर भरतश्रेष्ठ पाण्डवोंने बहुत-से ब्राह्मणोंके साथ पवित्र एवं रमणीय द्वैतवनमें प्रवेश किया
ครั้นไปถึงที่นั้นแล้ว ปาณฑพผู้ประเสริฐในวงศ์ภารตะได้เข้าไปในทไวตวนอันศักดิ์สิทธิ์และรื่นรมย์ พร้อมด้วยพราหมณ์เป็นอันมาก
Verse 17
तमालतालाम्रमधूकनीप- कदम्बसर्जार्जुनकर्णिकारै: । तपात्यये पुष्पधथरैरुपेतं महावनं राष्ट्रपतिर्ददर्श
พระราชายุธิษฐิระทอดพระเนตรมหาวันนั้น อันอุดมด้วยไม้ตมาล ตาล มะม่วง มธุคะ นีปะ กทัมพะ สัรชะ อรชุน และกรรณิการ เป็นต้น ซึ่งเมื่อสิ้นฤดูร้อนแล้วก็ทรงดอกดาษดื่น
Verse 18
महाद्रुमाणां शिखरेषु तस्थु- मनोरमां वाचमुदीरयन्त: । मयूरदात्यूहचकोरसड्घा- स्तस्मिन् वने बर्हिणकोकिलाश्न
ในป่านั้น ฝูงนก—นกยูง ดาตยูหะ จโกร บรหิณ และนกกาเหว่า—เกาะอยู่บนยอดไม้ใหญ่ ส่งเสียงไพเราะชวนรื่นรมย์ก้องไปทั่ว
Verse 19
करेणुयूथै: सह यूथपानां मदोत्कटानामचलप्रभाणाम् | महान्ति यूथानि महाद्विपानां तस्मिन् वने राष्ट्रपतिर्ददर्श
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ในป่านั้น พระราชายุธิษฐิระได้ทอดพระเนตรฝูงช้างใหญ่เป็นอันมาก มีจ่าฝูงผู้กำลังคึกคะนองด้วยมท (มันช้าง) เดินเคล้าคลออยู่กับช้างพังทั้งหลาย แลดูหนักแน่นดุจภูผา
Verse 20
मनोरमां भोगवतीमुपेत्य पूतात्मनां चीरजटाधराणाम् | तस्मिन् वने धर्मभूतां निवासे ददर्श सिद्धर्षिगणाननेकान्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ครั้นพระราชาเสด็จถึงแม่น้ำสรัสวตีอันงดงามและบันดาลความรื่นรมย์ (โภควตี) แล้วทรงสรงสนาน ณ ที่นั้น เหล่าฤๅษีผู้สำเร็จ (สิทธะ) จำนวนมากก็ปรากฏแก่พระเนตรในป่านั้น อันเป็นที่พำนักศักดิ์สิทธิ์ด้วยธรรมะ; บรรดานักบวชผู้มีจิตภายในบริสุทธิ์ สวมเปลือกไม้เป็นอาภรณ์และไว้ชฎาผมยุ่ง ดำรงชีวิตด้วยความสำรวมและความชอบธรรม.
Verse 21
ततः स यानादवरुह्यु राजा सभ्रातृक: सजन: काननं तत् । विवेश धर्मात्मवतां वरिष्ठ- स्त्रिविष्टपं शक्र इवामितौजा:
ต่อจากนั้น พระยุธิษฐิระผู้เป็นเลิศในหมู่ผู้ทรงธรรม มีเดชานุภาพหาประมาณมิได้ เสด็จลงจากราชรถพร้อมด้วยพระอนุชาและบริวาร แล้วเสด็จเข้าสู่พนานั้นประหนึ่งศักรอินทราเสด็จสู่ไตรทิพย์.
Verse 22
त॑ सत्यसंधं सहसाभिपेतु- दिंदृक्षवश्चारणसिद्धसड्घा: । वनौकससश्षापि नरेन्द्रसिंहं मनस्थविनं तं परिवार्य तस्थु:
ครั้นนั้น เหล่าจารณะและหมู่สิทธะจำนวนมาก พร้อมทั้งมหาฤๅษีผู้พำนักในป่า ปรารถนาจะได้เห็นพระยุธิษฐิระผู้ทรงสัตย์ปฏิญาณและทรงพระปรีชาหาญดุจราชสีห์ จึงพากันรีบมาถึงและยืนล้อมอยู่โดยรอบ.
Verse 23
स तत्र सिद्धानभिवाद्य सर्वान् प्रत्यर्चितो राजवद् देववच्च । विवेश सर्व: सहितो द्विजाग्रयै: कृताञ्जलि।धर्धर्म भृतां वरिष्ठ:
ณ ที่นั้น พระองค์ทรงถวายบังคมเหล่าสิทธะทั้งปวงที่มาถึง แล้วพระยุธิษฐิระผู้เป็นยอดแห่งผู้ทรงธรรมก็ได้รับการสักการะตอบจากพวกเขา ประหนึ่งบูชาพระราชาและประหนึ่งบูชาเทพเจ้า ครั้นประนมพระหัตถ์ด้วยความเคารพ พระองค์เสด็จเข้าสู่ป่าพร้อมด้วยพราหมณ์ผู้ประเสริฐทั้งหลาย.
Verse 24
स पुण्यशील: पितृवन्महात्मा तपस्विभिर्धर्मपरैरुपेत्य । प्रत्यर्चित: पुष्पधरस्य मूले महाद्रुमस्पोपविवेश राजा
เหล่าตบะผู้ยึดมั่นในธรรมะซึ่งพำนักในป่านั้น ได้เข้าไปเฝ้าพระราชามหาตมะผู้ทรงคุณความดี และถวายความเคารพดุจบิดา ครั้นได้รับการต้อนรับและสักการะโดยสมควรแล้ว พระยุธิษฐิระก็ประทับนั่ง ณ โคนรากแห่งมหาพฤกษาที่อัดแน่นด้วยดอกไม้.
Verse 25
भीमश्न कृष्णा च धनंजयश्न यमौ च ते चानुचरा नरेन्द्रम् । विमुच्य वाहानवशाश्न सर्वे तत्रोपतस्थुर्भरतप्रबर्हा:
ครั้นแล้ว ภีมะ กฤษณา(เทราปที) ธนัญชยะ และฝาแฝดยมะทั้งสอง พร้อมด้วยบริวารทั้งปวง ต่างปลดปล่อยตนจากพาหนะแล้วลงจากหลังม้า เข้าไปเฝ้าใกล้พระมหาราชยุธิษฐิระ ผู้เป็นวีรบุรุษประเสริฐแห่งวงศ์ภารตะ
Verse 26
लतावतानावनतः: स पाण्डवै- महाद्रुम: पठचभिरेव धन्विभि: । बभौ निवासोपगतैर्महात्मभि- महागिरिवारिणयूथपैरिव
ต้นไม้ใหญ่ซึ่งโน้มต่ำด้วยเถาวัลย์อันหนาทึบ ครั้นเมื่อปาณฑพทั้งห้า—มหาตมะผู้เป็นนายธนู—มาพำนักอาศัยใต้ร่มนั้น ก็ยิ่งงามสง่า ดุจภูผาใหญ่ที่รุ่งเรืองเมื่อมีโขลงช้างอันมีจ่าฝูงผู้ทรงเดชประดับอยู่
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a rightful ruler responds to dispossession: whether to prioritize immediate retaliation or to uphold disciplined exile as a dharmically structured interval, maintaining public legitimacy and ethical conduct despite communal grief and provocation.
Dharma is sustained through institutions and relationships: orderly preparation, dāna to knowledge-bearers, respectful public rites, and reliance on dharma-competent counsel (tapasvins) together form a practical ethics for navigating political injustice.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-function is archival—recording the social validation of Yudhiṣṭhira’s character and framing exile as a legitimate, community-witnessed dharmic course within the larger epic trajectory.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.