Adhyaya 239
दुर्योधनस्य प्रायोपवेशः — शकुनिसान्त्वनम् तथा कृत्याह्वानम् (Duryodhana’s Fast: Śakuni’s Consolation and the Summoning of a Kṛtyā)
Upa-parva: Duryodhana-prāyopaveśa–Daiteya-āhvāna Episode (within Āraṇyaka-parva)
Vaiśaṃpāyana narrates Duryodhana seated in prāyopaveśa. Śakuni addresses him with pacific counsel: he recalls Karṇa’s prior reasoning, criticizes the abandonment of prosperity through delusion, and warns that a ruler who cannot restrain surging joy or despondency loses fortune. He outlines leadership defects that repel royal success—fearfulness, inertia, negligence, and addiction to sense-objects—and argues that Duryodhana’s grief is misplaced where honor and reconciliation are possible. Śakuni urges composure, remembrance of meritorious action, and the ethical-political option of granting the Pāṇḍavas their paternal kingdom to gain fame and dharma. Duryodhana, shamed yet adamant, rejects wealth, pleasure, authority, and policy, commanding others to return to the city while he persists. His companions declare shared fate and attempt persuasion; he remains unmoved. He prepares ritual austerity on darbha, purifies with water, dons kuśa and bark garments, and adopts silence and strict observance aiming at a heavenly end. Daiteya-Dānava beings in Rasātala, learning of his resolve and their own strategic interest, perform Vaitāna rites with Bṛhaspati/Uśanas mantras, Atharvavedic formulas, and upaniṣadic procedures; a kṛtyā arises, is instructed to bring Duryodhana, and swiftly transports him to Rasātala, where the assembled Dānavas address him with confident intent.
Chapter Arc: Hastinapura’s inner chambers hum with a dangerous sweetness: Duryodhana confides to Karna that the very thought in his own heart has been spoken aloud—yet permission from the elders to go where the Pandavas dwell will not come easily. → Duryodhana recalls Vidura’s earlier warnings at the time of the dice—how the wise minister spoke to him, to Karna, and to Shakuni—implying that the present scheme is only the old sin returning in a new costume. Dhritarashtra’s constant lament for the Pandavas, and his belief in their ascetic power, becomes an obstacle: the blind king’s grief and fear of their tapas stand against Duryodhana’s desire to provoke and humiliate them. → The conspiratorial triangle tightens: Duryodhana weighs whether he should go at once or delay, resolves to approach the king at dawn, and—while he and Karna speak of the ‘cattle-expedition’ decision—Shakuni answers with a laugh, sealing the plan as a calculated pretext to enter the Pandavas’ vicinity and test their restraint. → All present, delighted at the plan’s apparent inevitability, exchange approving gestures and finalize the decision to proceed with the ghosha-yatra as a political-psychological weapon—an expedition outwardly about cattle and display, inwardly about insult and entrapment. → With the scheme fixed, the next step looms: Duryodhana must face the court and obtain sanction—will Dhritarashtra and the elders restrain him, or will the expedition be unleashed toward the forest exile?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६ श्लोक मिलाकर कुल २४३ “लोक हैं।) 3 “+( 9) #2:.# ४257 अष्टात्रिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: दुर्योधनके द्वारा कर्ण और शकुनिकी मन्त्रणा स्वीकार करना तथा कर्ण आदिका घोषयात्राको निमित्त बनाकर द्वैतवनमें जानेके लिये धृतराष्ट्रसे आज्ञा लेने जाना वैशम्पायन उवाच कर्णस्य वचन श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तत: । हृष्टो भूत्वा पुनर्दीन इदं वचनमत्रवीत्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า: ครั้นได้ฟังถ้อยคำของกรรณะแล้ว พระเจ้าทุรโยธนะก็ยินดีในเบื้องต้น; แต่แล้วกลับเศร้าหมองและกล่าวถ้อยคำนี้
Verse 2
ब्रवीषि यदिदं कर्ण सर्व मनसि मे स्थितम् | न त्वभ्यनुज्ञां लप्स्यामि गमने यत्र पाण्डवा:
โอ้กรรณะ! สิ่งที่เจ้ากล่าวนั้นล้วนอยู่ในใจเราด้วย; แต่เพื่อจะไปยังที่ซึ่งพวกปาณฑพพำนักอยู่ เราจะไม่ได้รับอนุญาตจากบิดา
Verse 3
परिदेवति तान् वीरान् धृतराष्ट्रो महीपति: । मन्यते< भ्यधिकांश्वापि तपोयोगेन पाण्डवान्
พระเจ้าธฤตราษฏระ ผู้ครองแผ่นดิน คร่ำครวญถึงเหล่าวีรปาณฑพอยู่เนืองนิตย์ และด้วยอานุภาพแห่งตบะ ทรงเห็นว่าปาณฑพนั้นเหนือกว่าและมีกำลังยิ่งกว่าฝ่ายเรา
Verse 4
अथवाप्यनुबुध्येत नूपो5स्माकं चिकीर्षितम् | एवमप्यायतिं रक्षन् नाभ्यनुज्ञातुमरहति
หรือหากพระองค์ล่วงรู้ความมุ่งหมายของเราแล้ว แม้ด้วยพระประสงค์จะคุ้มครองเราจากภัยในภายหน้า ก็ย่อมไม่ทรงเห็นควรประทานอนุญาตให้ไปที่นั่น
Verse 5
न हि द्वैतवने किंचिद् विद्यतेडन्यत् प्रयोजनम् । उत्सादनमृते तेषां वनस्थानां महाद्युते
โอ้กรรณะผู้มีเดชยิ่ง! การไปยังทไวตวนะนั้น หาได้มีประโยชน์อื่นใดไม่ นอกจากเพื่อกวาดล้างปาณฑพผู้พำนักอยู่ในป่าเท่านั้น
Verse 6
जानासि हि यथा क्षत्ता द्यूतकाल उपस्थिते । अब्रवीद् यच्च मां त्वां च सौबलं वचनं तदा,“जुएका अवसर उपस्थित होनेपर विदुरजीने मुझसे, तुमसे तथा (मामा) शकुनिसे जैसी बातें कही थीं, उन्हें तो तुम जानते ही हो
ท่านย่อมรู้ดีว่า เมื่อกาลแห่งการเล่นสกาได้มาถึงแล้ว ขัตตา วิทุระได้กล่าวถ้อยคำในครั้งนั้นแก่ข้าพเจ้า แก่ท่าน และแก่ศกุนิผู้สืบสายสวบละอย่างไร
Verse 7
तानि सर्वाणि वाक्यानि यच्चान्यत् परिदेवितम् । विचिन्त्य नाधिगच्छामि गमनायेतराय वा
ครั้นใคร่ครวญถ้อยคำทั้งปวงนั้น และคำคร่ำครวญอื่นใดที่กล่าวขึ้นแล้ว ข้าพเจ้าก็มิอาจลงถึงข้อยุติได้ว่า ควรออกเดินทางหรือควรกระทำเป็นอย่างอื่น
Verse 8
“उन सब बातोंपर तथा और भी पाण्डवोंके लिये जो विलाप किया गया है, उसपर विचार करके मैं किसी निश्चयपर नहीं पहुँच पाता कि द्वैतवनमें चलूँ या न चलूँ ।।
เมื่อใคร่ครวญถ้อยคำทั้งปวงนั้น และคำคร่ำครวญที่กล่าวเพิ่มเติมเพื่อเหล่าปาณฑพ ข้าพเจ้าก็มิอาจตั้งมั่นในข้อยุติได้ว่า จะไปยังป่าทไวตะหรือไม่ไป แต่ถึงกระนั้น หากข้าพเจ้าได้เห็นภีมะและฟาลคุนะ (อรชุน) พร้อมด้วยกฤษณา (เทราปที) อดทนต่อความลำบากในพงไพร ข้าพเจ้าก็จักยินดีอย่างยิ่ง
Verse 9
न तथा ह्ाप्रुयां प्रीतिमवाप्प वसुधामिमाम् । दृष्टवा यथा पाण्डुसुतान् वल्कलाजिनवासस:
แม้ข้าพเจ้าจะได้ครอบครองแผ่นดินทั้งสิ้นนี้ ก็จักมิได้ความปลื้มปีติเท่ากับเมื่อได้เห็นบุตรแห่งปาณฑุ นุ่งห่มเปลือกไม้และหนังเนื้อทราย
Verse 10
कि नु स्यादधिकं तस्माद् यदहं द्रुपदात्मजाम् | द्रौपदी कर्ण पश्येयं काषायवसनां वने
โอ้ กรรณะ! จะมีสิ่งใดน่ายินดียิ่งกว่านี้เล่า—ที่ข้าพเจ้าจะได้เห็นเทราปที ธิดาแห่งทฺรุปทะ อยู่ในป่า นุ่งห่มผ้ากาสายะสีหม่น
Verse 11
यदि मां धर्मराजश्न भीमसेनश्न् पाण्डव: । युक्त परमया लक्ष्म्या पश्येतां जीवितं भवेत्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— “หากพระธรรมราชา (ยุธิษฐิระ) และภีมเสนะผู้เป็นปาณฑพ ได้เห็นเราประดับด้วยศรีแห่งราชสมบัติอันสูงสุดและรัศมีแห่งความรุ่งเรืองแล้ว ชีวิตของเราก็จักสมบูรณ์”
Verse 12
उपायं न तु पश्यामि येन गच्छेम तद् वनम् | यथा चाभ्यनुजानीयाद् गच्छन्तं मां महीपति:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— “แต่เรามิได้เห็นอุบายใดที่จะทำให้เราไปถึงป่านั้นได้; และก็มิได้เห็นว่ากษัตริย์แห่งแผ่นดินจะทรงอนุญาตให้เราจากไปยังที่นั้นได้อย่างไร”
Verse 13
स सौबलेन सहितस्तथा दुःशासनेन च । उपायं पश्य निपुणं येन गच्छेम तद् वनम्,“अतः तुम मामा शकुनि तथा भाई दुःशासनके साथ सलाह करके कोई अच्छा-सा उपाय ढूँढ़ निकालो, जिससे हमलोग द्वैतवनमें चल सकें
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— “ฉะนั้น จงปรึกษาร่วมกับสวบละ (ศกุนิ) และทุศศาสนะ แล้วแสวงหาอุบายอันแยบคาย เพื่อให้เราสามารถไปยังป่านั้นได้”
Verse 14
अहमप्यद्य निश्चित्य गमनायेतराय च । कल्यमेव गमिष्यामि समीपं॑ पार्थिवस्यथ ह
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— “เราก็จักตัดสินใจในวันนี้ทั้งเรื่องการออกเดินทางและสิ่งที่ยังต้องกระทำ แล้วพรุ่งนี้จักไปเข้าเฝ้าพระราชา”
Verse 15
“मैं भी आज ही जाने या न जानेके विषयमें कोई निश्चय करके कल सबेरा होते ही महाराजके पास जाऊँगा ।।
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— “เมื่อเรานั่งอยู่ ณ ที่นั้น และภีษมะผู้ประเสริฐแห่งวงศ์กุรุก็อยู่พร้อมหน้าแล้ว อุบายใดที่เห็นว่าอาจกระทำได้ในขณะนั้น ท่านจงเสนอขึ้นร่วมกับสวบละ (ศกุนิ)”
Verse 16
वचो भीष्मस्य राज्ञक्ष निशम्य गमन प्रति । व्यवसायं करिष्येडहमनुनीय पितामहम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า ครั้นได้สดับถ้อยคำของภีษมะและพระราชาเกี่ยวกับการเสด็จไปแล้ว ข้าพเจ้าจักตั้งใจออกเดินทางก็ต่อเมื่อได้ทูลวิงวอนปิตามหภีษมะด้วยความเคารพ และได้รับความเห็นชอบจากท่านเสียก่อน
Verse 17
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे जग्मुरावसथान् प्रति । व्युषितायां रजन्यां तु कर्णो राजानमभ्ययात्
“เป็นเช่นนั้นเถิด” ทุกคนกล่าวแล้วต่างกลับไปยังที่พักของตน ครั้นราตรีล่วงไปและรุ่งอรุณมาถึง กรรณะก็เข้าไปเฝ้าพระราชา—ทุรโยธนะ
Verse 18
ततो दुर्योधन कर्ण: प्रहसन्निदमब्रवीत् । उपाय: परिदृष्टोडयं तं निबोध जनेश्वर,वहाँ कर्णने हँसकर दुर्योधनसे कहा--'जनेश्वर! मुझे जो उपाय सूझा है, उसे बताता हूँ, सुनो
แล้วกรรณะก็ยิ้มพลางกล่าวแก่ทุรโยธนะว่า “โอ้เจ้าแห่งหมู่ชน เราได้แลเห็นอุบายหนึ่งแล้ว จงฟังและพึงเข้าใจเถิด”
Verse 19
घोषा द्वैतवने सर्वे त्वत्प्रतीक्षा नराधिप । घोषयात्रापदेशेन गमिष्यामो न संशय:
“โอ้นราธิปะ บัดนี้หมู่คอกโคและถิ่นพำนักของคนเลี้ยงโคทั้งปวงอยู่ ณ ทไวตวน และต่างเฝ้าคอยการเสด็จมาของท่านเสมอ เพราะฉะนั้นโดยอ้างว่าเป็น ‘การเสด็จตรวจเยี่ยมคอกโค’ เราจักไปที่นั่นได้โดยปราศจากข้อสงสัย”
Verse 20
उचितं हि सदा गन्तुं घोषयात्रां विशाम्पते | एवं च त्वां पिता राजन् समनुज्ञातुमहति
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้เจ้าแห่งไพร่ฟ้า การเสด็จไป ‘ฆोषยาตรา’ เพื่อตรวจดูถิ่นคอกโคย่อมเป็นสิ่งสมควรเสมอ และด้วยข้ออ้างนี้เอง โอ้พระราชา พระบิดาของท่านย่อมควรประทานอนุญาตให้ท่านเสด็จไปได้”
Verse 21
तथा कथयमानौ तौ घोषयात्राविनिश्चयम् । गान्धारराज: शकुनि: प्रत्युवाच हसन्निव,घोषयात्राका निश्चय करनेके लिये इस प्रकारकी बातें करते हुए उन दोनों सुहृदोंसे गान्धारराज शकुनिने हँसते हुए-से कहा--
เมื่อสหายทั้งสองกำลังสนทนาและลงมติเรื่องการออกเดินทางตรวจคอกโค (โกษยาตรา) อยู่นั้น ศกุนิ กษัตริย์แห่งคันธาระ ก็หัวเราะราวกับเย้ยหยันแล้วตอบกลับไป
Verse 22
उपायो<यं मया दृष्टो गमनाय निरामय: । अनुज्ञास्यति नो राजा बोधयिष्यति चाप्युत
ข้าพเจ้าเห็นอุบายนี้แล้วว่าเป็นหนทางไปได้โดยปราศจากโทษภัย พระราชาย่อมจะทรงอนุญาตแก่เรา และยังจะทรงชี้แนะด้วยว่าเมื่อไปถึงที่นั่นควรกระทำสิ่งใดบ้าง
Verse 23
घोषा द्वैतवने सर्वे त्वत्प्रतीक्षा नराधिप । घोषयात्रापदेशेन गमिष्यामो न संशय:
ข้าแต่มหาราช บัดนี้คอกโคทั้งปวงอยู่ ณ ทไวตวน และที่นั่นย่อมเฝ้าคอยการเสด็จมาของพระองค์เสมอ ฉะนั้นโดยอ้างว่าเป็นการเสด็จตรวจคอกโค เราจักไปที่นั่นได้แน่นอน หาได้สงสัยไม่
Verse 24
ततः प्रहसिता: सर्वे तेडन्योन्यस्य तलान् ददुः । तदेव च विनिश्चित्य ददृशु: कुरुसत्तमम्
แล้วทุกคนก็หัวเราะด้วยความยินดี เห็นแผนการสำเร็จสมดังใจ และต่างตบมือทาบมือกันด้วยความปลื้มปีติ ครั้นตกลงแน่วแน่ดังนั้นแล้ว จึงไปเข้าเฝ้ากษัตริย์ธฤตราษฏระ ผู้ประเสริฐแห่งวงศ์กุรุ
Verse 237
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें कर्ण और शकुनिके वचनविषयक दो सौ सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในมหาภารตอันศักดิ์สิทธิ์ วนปรวะ ภาคโกษยาตรา บทว่าด้วยถ้อยคำของกรรณะและศกุนิ บทที่สองร้อยสามสิบเจ็ด ก็สิ้นสุดลงเพียงนี้
Verse 238
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि घोषयात्रामन्त्रणे अष्टात्रिंशदधिकद्विशततमो<ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ วนปัรวะ ตอน ‘โฆษยาตรา’ (การยกไปดูฝูงโค) บทว่าด้วยการปรึกษาและวางแผนโฆษยาตรา บัดนี้จบบทที่สองร้อยสามสิบแปด—ดังไวศัมปายนะได้ประกาศไว้
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a ruler, overwhelmed by humiliation and loss, may choose self-termination through prāyopaveśa, or must instead uphold responsibility through restraint, reparative governance, and continued accountability to kin and polity.
The passage teaches that sovereignty depends on mastery of internal states: unchecked elation or despair destabilizes judgment, and fortune abandons leadership marked by fear, procrastination, negligence, and compulsive indulgence.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as narrative-ethical exemplification, positioning prāyopaveśa, counsel, and ritual intervention as interpretive nodes for understanding duty, agency, and the epic’s causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.