Adhyaya 23
Saubha-nipātana: Kṛṣṇa’s Counter to Śālva’s Māyā (Book 3, Chapter 23)
Upa-parva: Saubha-Śālva-yuddha Upākhyāna (Narrative of the Saubha aerial city and Śālva)
Vāsudeva narrates the engagement with Śālva’s Saubha, first describing ranged counterattacks with Śārṅga and the disruption caused by the fortress’ disappearance through māyā. Demonic forces generate disorienting sound-phenomena from multiple directions; Kṛṣṇa responds by deploying a sound-countering astra, eliminating the sources of disturbance. A subsequent escalation involves a heavy barrage of rocks and mountain-mass projectiles that temporarily obscures and burdens Kṛṣṇa’s chariot and horses, producing panic among allies and momentary jubilation among opponents. Regaining initiative, Kṛṣṇa employs a stone-splitting weapon (vajra-like) to shatter the imposed mass, restoring visibility and morale. The charioteer Dāruka then urges decisive action, emphasizing that an enemy should not be underestimated and that conciliatory attitudes are misplaced given the assault on Dvārakā. Kṛṣṇa resolves on final measures, invokes the powerful Āgneyāstra, consecrates Sudarśana, and commands it to destroy Saubha; the discus cleaves the city, which falls like Tripura after Śiva’s strike. Kṛṣṇa then strikes Śālva, ends the threat, reassures allies, and departs after formal courtesies; the wider assembly disperses from Kāmyaka with Yudhiṣṭhira coordinating departures.
Chapter Arc: सौभवधोपाख्यान के उपरान्त कथा फिर वर्तमान में लौटती है—श्रीकृष्ण के साथ यादव-वीर सुसज्जित होकर वन की ओर प्रस्थान करते हैं, मानो भूतपति (शिव) के समान तेजस्वी। → नगर-जन और जनपद के लोग धर्मराज युधिष्ठिर के वनगमन से व्याकुल हो उठते हैं; वे धृतराष्ट्र, शकुनि और कर्ण को क्रूरबुद्धि कहकर धिक्कारते हैं और पूछते हैं—जिसने इन्द्रप्रस्थ जैसा नगर बसाया, वह धर्मात्मा राजा हमें छोड़कर कहाँ चला गया? → जनसमुदाय का सामूहिक विलाप और आक्रोश चरम पर पहुँचता है—धर्मनिष्ठ राजा के साथ हुए अन्याय को वे सार्वजनिक रूप से धिक्कारते हैं, और युधिष्ठिर के वनप्रवेश को राज्य-धर्म के पतन का संकेत मानते हैं। → अर्जुन के वचनों से ब्राह्मण तथा सभी वर्णों के लोग कुछ क्षण के लिए धैर्य पाते हैं; वे धर्मभूत श्रेष्ठ युधिष्ठिर की प्रदक्षिणा करते हैं। फिर युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन, द्रौपदी और यमजों को आमंत्रित कर, अनुमति देकर सब अपने-अपने स्थानों को लौटते हैं—हर्ष-शून्य होकर। → द्वैतवन में प्रवेश के साथ पाण्डवों का वनवास औपचारिक रूप से आरम्भ होता है—आगे वन के कठोर जीवन और आने वाले संकटों की छाया पड़ती है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत अ्जुनाभिगमनपर्वमें सौभवधोपाख्यानविषयक बाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २२ ॥। अऑरड..2 ९23: (0) हि 7 7 त्रयोविशो<् ध्याय: पाण्डवोंका द्वैतवनमें जानेके लिये उद्यत होना और प्रजावर्गकी व्याकुलता वैशम्पायन उवाच तस्मिन् दशाहाधिपतौ प्रयाते युधिष्ठिरो भीमसेनार्जुनौ च । यमौ च कृष्णा च पुरोहितश्न रथान् महाहनि् परमाश्चयुक्तान्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ข้าแต่ชนเมชยะ ครั้นศรีกฤษณะ ผู้เป็นจอมแห่งทศารหะ เสด็จจากไปแล้ว ยุธิษฐิระ ภีมเสน อรชุน พร้อมด้วยสองพี่น้องฝาแฝด (นกุลและสหเทวะ) กฤษณา (เทราปที) และปุโรหิตของตระกูล ได้ขึ้นประทับบนรถศึกอันงามสง่าและล้ำค่า เทียมด้วยม้าชั้นเลิศ ครั้นถวายเกียรติแก่พราหมณ์ผู้รู้เวท เวทางคะ และมนตร์ ด้วยการมอบเหรียญทอง ผ้า และโคแล้ว จึงเริ่มออกเดินทางสู่ป่าอีกแห่งหนึ่ง
Verse 2
आस्थाय वीरा: सहिता वनाय प्रतस्थिरे भूतपतिप्रकाशा: । हिरण्यनिष्कान् वसनानि गाश्न प्रदाय शिक्षाक्षरमन्त्रविद्धय:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—เมื่อเตรียมการพร้อมแล้ว เหล่าวีรชนก็ออกเดินทางร่วมกันสู่พงไพร เปล่งรัศมีดุจภูตปติ (พระศิวะ) ครั้นถวายเหรียญทอง ผ้าภูษา และโคแก่พราหมณ์ผู้ชำนาญศิกษา อักษร และมนตรญาณแล้ว จึงเริ่มยาตราตามครรลองธรรม
Verse 3
प्रेष्या: पुरो विंशतिरात्तशस्त्रा धनूंषि शस्त्राणि शरांश्ष दीप्तान् मौर्वीश्ष यन्त्राणि च सायकांश्व॒ सर्वे समादाय जघन्यमीयु:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—คนรับใช้ยี่สิบคนออกไปล่วงหน้า ทั้งหมดสวมพร้อมด้วยอาวุธ ถือคันธนู ศาสตราวุธ ลูกศรอันเรืองรอง สายธนู เครื่องกล และสรรพสรรพาวุธสำหรับยิง แล้วมุ่งสู่ทวารกาในทิศตะวันตก โดยอยู่ในความอารักขาและรับใช้พระศรีกฤษณะ
Verse 4
ततस्तु वासांसि च राजपुत्र्या धात्र्यश्न दासस््यश्न विभूषणं च | तदिन्द्रसेनस्त्वरित: प्रगृह्म जघन्यमेवोपययौ रथेन
ต่อจากนั้น อินทรเสนะรีบรวบรวมฉลองพระองค์และเครื่องประดับของเจ้าหญิงสุภัทระ พร้อมทั้งแม่นมและนางรับใช้ แล้วนำทั้งหมดขึ้นรถศึก ออกเดินทางไปทวารกาโดยไม่ชักช้า
Verse 5
तत:ः कुरुश्रेष्ठमुपेत्य पौरा: प्रदक्षिणं चक्कुरदीनसत्त्वा: । त॑ ब्राह्मणाश्वाभ्यवदन् प्रसन्ना मुख्याश्न सर्वे कुरुजाड्डलानाम्
ครั้นแล้วชาวเมือง—ผู้กล้าหาญไม่ย่อท้อ—เข้าไปเฝ้ากุรุผู้ประเสริฐคือยุธิษฐิระ และเวียนประทักษิณด้วยความเคารพ พราหมณ์แห่งกุรุชางคละและบรรดาผู้นำทั้งหลายต่างปลื้มปีติ กล่าวคำนอบน้อมและสนทนาด้วยความยำเกรง
Verse 6
स चापि तानभ्यवदत् प्रसन्न: सहैव तैभ्रव्ृभिर्धर्मराज: । तस्थौ च तत्राधिपतिर्महात्मा दृष्टवा जनौघं कुरुजाजुलानाम्
ธรรมหราชยุธิษฐิระเองก็ทรงยินดี ตรัสสนทนาอย่างสุภาพพร้อมด้วยพระอนุชา ครั้นทอดพระเนตรเห็นหมู่ชนจากกุรุชางคละเนืองแน่น พระมหาตมะผู้เป็นเจ้าแผ่นดินจึงประทับหยุดอยู่ ณ ที่นั้นชั่วครู่
Verse 7
पितेव पुत्रेषु स तेषु भावं चक्रे कुरूणामृषभो महात्मा । ते चापि तस्मिन् भरतप्रबर्हे तदा बभूवुः पितरीव पुत्रा: ७ ।।
ดุจบิดามีความเอ็นดูอ่อนโยนต่อบุตรทั้งหลาย ฉันใด ยุธิษฐิระผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่—ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่กุรุ—ก็แสดงความห่วงใยจากส่วนลึกแห่งใจต่อพวกเขาฉันนั้น และพวกเขาเองก็เกิดความภักดีต่อวีรบุรุษแห่งภารตะผู้นั้น รักท่านดุจบุตรรักบิดา
Verse 8
ततस्तमासाद्य महाजनौघा: कुरुप्रवीरं परिवार्य तस्थु: । हा नाथ हा धर्म इति ब्रुवाणा भीताश्ष सर्वेडश्रुमुखाश्न॒ राजन्
แล้วหมู่ชนอันมหาศาลก็พากันเข้าไปหาวีรบุรุษผู้เลิศแห่งกุรุ และยืนล้อมท่านไว้ทุกด้าน ข้าแต่พระราชา! ใบหน้าของทุกคนชุ่มด้วยน้ำตา ด้วยความหวาดหวั่นต่อการพรากจาก พวกเขาคร่ำครวญว่า “โอ้ นาถาของเรา! โอ้ ธรรมะ!”
Verse 9
वर: कुरूणामधिप: प्रजानां पितेव पुत्रानपहाय चास्मान् | पौरानिमाञ्जानपदांश्व सर्वान् हित्वा प्रयात: क्व नु धर्मराज:
“ธรรมราชยุธิษฐิระจะเสด็จไป ณ ที่ใดเล่า—พระองค์ผู้เป็นเจ้าเหนือกุรุทั้งปวง ผู้ทรงเอ็นดูราษฎรดุจบิดาเอ็นดูบุตร—เมื่อทรงละทิ้งพวกเรา ชาวนคร และชาวชนบททั้งสิ้นไว้เบื้องหลัง?”
Verse 10
धिग् धार्त॑राष्ट्रं सुनृशंसबुद्धि धिक् सौबलं पापमतिं च कर्णम् । अनर्थमिच्छन्ति नरेन्द्र पापा ये धर्मनित्यस्य सतस्तवैवम्
“จงอัปยศแก่ทุรโยธนะ โอรสธฤตราษฏระ ผู้มีจิตคิดโหดร้าย; จงอัปยศแก่ศกุนิ โอรสสุบาละ; และจงอัปยศแก่กรรณะผู้มีเจตนาบาป โอ้พระราชา! คนชั่วเหล่านั้นปรารถนาความพินาศของพระองค์ ทั้งที่พระองค์มั่นคงในธรรมและทรงคุณธรรมแท้จริง”
Verse 11
स्वयं निवेश्याप्रतिमं महात्मा पुरं महादेवपुरप्रकाशम् । शतक्रतुप्रस्थममेयकर्मा हित्वा प्रयात: क्व नु धर्मराज:
“พระมหากษัตริย์ผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่ ผู้ทรงประกอบกิจอันประมาณมิได้ ผู้ทรงสถาปนาอินทรปรัสถ์ด้วยพระวิริยะของพระองค์เอง เมืองอันหาที่เปรียบมิได้ งามเรืองรองดุจนครแห่งมหาเทวะ (ไกรลาส) บัดนี้ทรงละทิ้งนครนั้นแล้ว ธรรมราชยุธิษฐิระจะเสด็จไป ณ ที่ใดเล่า?”
Verse 12
चकार यामप्रतिमां महात्मा सभां मयो देवसभाप्रकाशाम् | तां देवगुप्तामिव देवमायां हित्वा प्रयात: क्व नु धर्मराज:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— มหาตมะมยะได้สร้างท้องพระโรงอันหาที่เปรียบมิได้ สว่างไสวประหนึ่งท้องพระโรงแห่งทวยเทพ ดุจแดนแห่งยมะ แต่แล้วท้องพระโรงอัศจรรย์นั้น—ราวกับมีเทพยดาคุ้มครอง ดุจมายาแห่งทิพย์—กลับถูกละทิ้งไป; ธรรมราชยุธิษฐิระหนอ บัดนี้เสด็จไป ณ ที่ใด?
Verse 13
तान् धर्मकामार्थविदुत्तमौजा बीभत्सुरुच्चै: सहितानुवाच । आदास्यते वासमिमं निरुष्य वनेषु राजा द्विषतां यशांसि
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— ครั้นแล้วอรชุน ผู้มีนามว่าพีภัตสุ ผู้รู้ธรรม อรรถ และกาม และทรงเดชยิ่ง ได้กล่าวแก่ผู้คนที่ชุมนุมอยู่ด้วยเสียงกังวานว่า— “เมื่อครบกำหนดพำนักในพงไพรนี้แล้ว พระราชายุธิษฐิระจักปลิดยศศักดิ์ของศัตรูทั้งหลายเสียสิ้น”
Verse 14
द्विजातिमुख्या: सहिता: पृथक् च भवद्धिरासाद्य तपस्विनश्न । प्रसाद्य धर्मार्थविदश्ष वाच्या यथार्थसिद्धि: परमा भवेन्न:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— “พวกท่านจะไปพร้อมกันหรือไปแยกกันก็ได้ จงเข้าเฝ่าบรรดาทวิชผู้ประเสริฐ—เหล่าฤๅษีผู้บำเพ็ญตบะ และผู้รู้ธรรมกับอรรถโดยแท้—ทำให้ท่านเหล่านั้นพอใจ แล้วทูลขอถ้อยคำและพร เพื่อให้ความมุ่งหมายของเราสำเร็จอย่างยอดเยี่ยมที่สุด”
Verse 15
इत्येवमुक्ते वचने<र्जुनेन ते ब्राह्मणा: सर्ववर्णाश्ष॒ राजन् | मुदाभ्यनन्दन् सहिताश्च चक्रुः प्रदक्षिणं धर्मभूतां वरिष्ठटम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— ข้าแต่พระราชา! เมื่ออรชุนกล่าวดังนั้นแล้ว พราหมณ์ทั้งหลายและผู้คนทุกวรรณะต่างพร้อมใจกันยินดีและกล่าวสรรเสริญเห็นชอบ จากนั้นพวกเขารวมกันเวียนประทักษิณรอบพระยุธิษฐิระ ผู้ประเสริฐยิ่งในหมู่ผู้ทรงธรรม
Verse 16
आमन्त्रय पार्थ च वृकोदरं च धनंजयं याज्ञसेनीं यमौ च । प्रतस्थिरे राष्ट्रमपेतहर्षा युधिष्ठटिरेणानुमता यथास्वम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— ครั้นแล้วพวกเขาได้ลาพระปารถะ พระวฤโกทร พระธนัญชัย พระยาชญเสนี และสองพี่น้องฝาแฝด แล้วได้รับพระอนุญาตจากพระยุธิษฐิระ จึงออกเดินทางกลับสู่แว่นแคว้นของตน ด้วยใจหม่นหมองไร้เริงร่า
Verse 23
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि द्वैतवनप्रवेशे त्रयोविंशो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत अर्जुनाभिगमनपर्वमें द्वैतवनप्रवेशविषयक तेईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ภาควนปัรวะ ในตอนที่เรียกว่า “อรชุนเข้าเฝ้า/พบปะ” ว่าด้วยเหตุการณ์ที่เหล่าปาณฑพเข้าสู่ป่าทไวตะ บทที่ยี่สิบสามจึงสิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns restraint versus decisive force: whether to treat the aggressor with softness or friendship after provocation, versus recognizing that civic protection and deterrence may require firm, timely neutralization.
Ethical steadiness under uncertainty: deception and sensory confusion should not displace discernment; competent counsel and disciplined escalation support responsible action aligned with protection and duty.
No explicit phalaśruti is stated in this passage; its meta-function is precedent-setting—illustrating how discernment, counsel, and calibrated force operate as practical dharma within crisis narratives.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.