Adhyaya 22
Adhyāya 22: Śālva’s Weapon-Shower, Dāruka’s Wounding, and the Māyā-Report of Vasudeva’s Father
Upa-parva: Saubha-vadha Upākhyāna (Episode of the Destruction of Saubha)
Vāsudeva recounts an intense phase of engagement with Śālva, who repeatedly attacks using heavy weapons and volleys, including a mass discharge of arrows that wounds the charioteer Dāruka, the horses, and the chariot. Dāruka, overwhelmed and injured, reports difficulty maintaining control; Vāsudeva observes the extent of the wounding and steadies the situation. A man from Dvārakā then approaches as a messenger, conveying an alarming statement attributed to Āhuka: that Śālva has struck down the son of Śūra while Kṛṣṇa is engaged elsewhere, urging Kṛṣṇa to withdraw and protect Dvārakā. The report induces grief and cognitive instability in Vāsudeva, who internally assesses the improbability of such a defeat while allies like Baladeva and others live; he concludes that if the report is true, it implies catastrophic loss. Amid renewed fighting, he perceives a vision of his aged father falling from Saubha, which triggers a brief collapse and the dropping of the Śārṅga bow; the army reacts in alarm. Regaining composure, Vāsudeva recognizes the episode as māyā (deceptive illusion), reorients to the engagement, and resumes action with renewed volleys, marking the chapter’s thematic pivot from emotional shock to discriminative clarity.
Chapter Arc: सौभविमान-वध की गाथा के धुएँ और तेज के बीच कथा खुलती है—शाल्व पर छोड़े गए सर्प-सदृश विषबाण, और फिर मायावी सौभ का अचानक अदृश्य हो जाना, जिससे वीर भी क्षणभर को विस्मित रह जाए। → माया-आवरण के कारण लक्ष्य लुप्त है; रथ-घोड़े पर्वत-भार से दबे, प्राण-क्षीण और लड़खड़ाते दिखते हैं। सारथि दारुक तात्कालिक सलाह देता है, और कृष्ण क्षण-भर ठहरने का आदेश देकर दिव्य, अभेद्य प्रतिरोध के बीच निर्णायक प्रहार का अवसर साधते हैं। → सुदर्शन-चक्र की अचूक शक्ति से सौभविमान त्रिपुर के समान चूर होकर द्विधा गिरता है; उसी तेजस्वी वेग में गदा घुमाते शाल्व को भी चक्र सहसा दो भागों में कर देता है—युद्ध का मायावी शिखर एक क्षण में कट जाता है। → उपाख्यान का परिणाम स्पष्ट है—माया पर धर्म-तेज की विजय। इसके बाद दृश्य बदलता है: काम्यक वन में युधिष्ठिर के राज्य/आश्रय से जुड़े ब्राह्मण-वैश्य पाण्डवों को छोड़ने को तैयार नहीं; अंततः युधिष्ठिर उनकी अनुमति लेकर सेवकों को रथ जोतने का आदेश देते हैं। → काम्यक वन का वह ‘अद्भुत समवाय’ समाप्ति की ओर है—रथ जुड़ रहे हैं; पाण्डवों की अगली गति और वन-यात्रा का अगला मोड़ सामने खड़ा है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत अ्जुनाभिगमनपर्वमें सौभवधोपाख्यानविषयक इक्कीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २९ ॥। हि >> मय ० | है 7 द्ाविशोद्ध्याय: शाल्ववधोपाख्यानकी समाप्ति और युधिष्ठिरकी आज्ञा लेकर श्रीकृष्ण
วายุกล่าวว่า “แล้วครั้งนั้น โอผู้ประเสริฐแห่งวงศ์ภารตะ เราหยิบคันศรอันงามขึ้น แล้วยิงศรตัดเศียรเหล่าอสูรผู้เป็นศัตรูต่อเทพเจ้า ให้ร่วงหล่นลงจากนครเวหาส ‘เสาภะ’ ด้วยกำลังอาวุธ จึงคุ้มครองระเบียบแห่งทวยเทพไว้ได้ โดยปราบผู้รุกรานที่เกลียดชังเทพทั้งหลาย”
Verse 2
शरांश्षाशीविषाकारानूर्ध्वगांस्तिग्मतेजस: । प्रैषयं शाल्वराजाय शार्ज्रमुक्तानू सुवासस:
ครั้นแล้ว เราแผลงศรเป็นอันมากจากคันศรศารังคะ ศรเหล่านั้นแลดูประหนึ่งงูพิษ มีขนศรอันงาม ส่องประกายคมกล้า และพุ่งทะยานขึ้นเบื้องบน ทั้งหมดมุ่งตรงไปยังพระราชาศาลวะ
Verse 3
ततो नादृश्यत तदा सौभं कुरुकुलोद्वह । अन्तहितं माययाभूत् ततो5हं विस्मितो5$भवम्
แล้วครั้งนั้น โอผู้ยกย่องวงศ์กุรุ นครเวหาสเสาภะก็มิอาจแลเห็นได้ มันอันตรธานไปด้วยมายา ครั้นแล้วเราก็อัศจรรย์ใจยิ่งนัก
Verse 4
अथ दानवसडूघास्ते विकृताननमूर्धजा: । उदक्रोशन् महाराज विछिते मयि भारत
ครั้นแล้ว หมู่อสูรเหล่านั้น ผู้มีพักตร์พิกลและผมยุ่งเหยิง ก็พากันร้องโห่กึกก้อง โอมหาราช โอเชื้อสายภารตะ เมื่อเรายืนมั่นคงไม่หวั่นไหว แล้วเข้าฟันฟาดด้วยศัสตราวุธ
Verse 5
ततोअस्त्रं शब्दसाहं वै त्वरमाणो महारणे । अयोजयं तद्गभधाय तत: शब्द उपारमत्,तब मैंने उनके वधके लिये उस महान् संग्राममें बड़ी उतावलीके साथ शब्दवेधी बाणका संधान किया। यह देख उनका कोलाहल शान्त हो गया
แล้วในมหารณนั้น ด้วยความเร่งร้อนเพื่อประหารพวกมัน เราจึงตั้งและปล่อยอาวุธ ‘ศรสืบเสียง’ ครั้นเมื่อมันจับเป้าหมายได้แล้ว เสียงอึกทึกของพวกมันก็สงบลง โกลาหลทั้งปวงก็ระงับไป
Verse 6
हतास्ते दानवा: सर्वे यै: स शब्द उदीरित: । शरैरादित्यसंकाशैज्वलितै: शब्दसाधनै:,जिन दानवोंने पहले कोलाहल किया था, वे सब सूर्यके समान तेजस्वी शब्दवेधी बाणोंद्वारा मारे गये
เหล่าทานวะผู้ก่อเสียงอึกทึกนั้นแต่แรก ล้วนถูกสังหารด้วยศรอันลุกโชติช่วงดุจสุริยัน เป็นศรเจาะตามเสียง
Verse 7
तस्मिन्नुपरते शब्दे पुनरेवान्यतो5भवत् | शब्दो5परो महाराज तत्रापि प्राहरं शरै:,महाराज! वह कोलाहल शान्त होनेपर फिर दूसरी ओर उनका शब्द सुनायी दिया। तब मैंने उधर भी बाणोंका प्रहार किया
ข้าแต่มหาราช! ครั้นเสียงนั้นสงบลง ก็มีเสียงอีกสายหนึ่งดังขึ้นจากอีกทิศ ข้าจึงยิงศรไปยังทิศนั้นด้วย
Verse 8
एवं दश दिश: सर्वास्तिर्यगूर्ध्य च भारत । नादयामासुरसुरास्ते चापि निहता मया,भारत! इस तरह वे असुर इधर-उधर ऊपर-नीचे दसों दिशाओंमें कोलाहल करते और मेरे हाथसे मारे जाते थे
โอ ภารตะ! ดังนี้เหล่าอสูรก่อเสียงอึกทึกไปทั่วสิบทิศ ทั้งด้านข้างและเบื้องบน แต่พวกเขาก็ถูกข้าสังหารสิ้น
Verse 9
ततः प्राग्ज्योतिषं गत्वा पुनरेव व्यदृश्यत । सौभं कामगमं वीर मोहयन्मम चक्षुषी,तदनन्तर इच्छानुसार चलनेवाला सौभविमान प्राग्ज्योतिषपुरके निकट जाकर मेरे नेत्रोंको भ्रममें डालता हुआ फिर दिखायी दिया
ครั้นแล้วสౌภะ—ยานเวหาที่เคลื่อนไหวได้ตามปรารถนา—มุ่งไปทางปราคชโยติษะและปรากฏขึ้นอีกครั้ง โอ วีรบุรุษ มันทำให้สายตาของข้าพลันสับสนดุจถูกลวง
Verse 10
ततो लोकान्तकरणो दानवो दारुणाकृति: । शिलावर्षेण महता सहसा मां समावृणोत्,तत्पश्चात् लोकान्तकारी भयंकर आकृतिवाले दानवने आकर सहसा पत्थरोंकी भारी वर्षकि द्वारा मुझे आवृत कर दिया
แล้วทานวะผู้มีรูปอันน่าสะพรึง ผู้ก่อความพินาศแก่โลก ก็เข้ามาและห้อมล้อมข้าทันทีด้วยห่าหินมหึมา
Verse 11
सो<हं पर्वतवर्षेण वध्यमान: पुन: पुनः । वल्मीक इव राजेन्द्र पर्वतोपचितो5भवम्,राजेन्द्र! शिलाखण्डोंकी उस निरन्तर वृष्टिसे बार-बार आहत होकर मैं पर्वतोंसे आच्छादित बाँबी-सा प्रतीत होने लगा
ข้าแต่ราชันผู้ประเสริฐ! เมื่อถูกสายฝนแห่งก้อนศิลาถล่มซ้ำแล้วซ้ำเล่า ข้าก็แลดูประหนึ่งจอมปลวกที่ถูกกองหินภูเขาทับถมจนมิด
Verse 12
ततोऊहं पर्वतचित: सहय: सहसारथि: । अप्रख्यातिमियां राजन सर्वतः पर्वतैश्चित:,राजन! मेरे चारों ओर शिलाखण्ड जमा हो गये थे। मैं घोड़ों और सारथिसहित प्रस्तरखण्डोंसे चुना-सा गया था, जिससे दिखायी नहीं देता था
ข้าแต่พระราชา! ก้อนศิลาทับถมล้อมรอบข้าไว้ทุกด้าน ข้าพร้อมม้าและสารถีถูกกองหินปิดคลุมจนมองไม่เห็นและจำแนกไม่ออก
Verse 13
ततो वृष्णिप्रवीरा ये ममासन् सैनिकास्तदा । ते भयार्ता दिश: सर्वे सहसा वित्रदुद्रुवु:,यह देख वृष्णिकुलके श्रेष्ठ वीर जो मेरे सैनिक थे, भयसे आर्त हो सहसा चारों दिशाओंमें भाग चले
ครั้นเห็นดังนั้น เหล่าวีรชนผู้เลิศแห่งวงศ์วฤษณิซึ่งเป็นทหารของข้าในเวลานั้น ต่างหวาดผวาและแตกหนีไปทุกทิศโดยฉับพลัน
Verse 14
ततो हाहाकृतमभूत् सर्व किल विशाम्पते । द्यौश्न भूमिश्व खं चैवादृश्यमाने तथा मयि,प्रजानाथ! मेरे अदृश्य हो जानेपर भूलोक, अन्तरिक्ष तथा स्वर्गलोक--सभी स्थानोंमें हाहाकार मच गया
ข้าแต่เจ้าแห่งปวงประชา! ครั้นข้าหายลับไปจากสายตา ก็เกิดเสียงโอดครวญอื้ออึงไปทั่วทั้งพื้นพิภพ อันตรักษ์ และสวรรค์
Verse 15
ततो विषण्णमनसो मम राजन् सुहृज्जना: । रुरुदुश्लुक्तुशुश्वेव द:खशोकसमन्विता:,राजन्! उस समय मेरे सभी सुहृद् खिन्नचित्त हो दुःख-शोकमें डूबकर रोने-चिल्लाने लगे
ข้าแต่พระราชา! ครั้นนั้นมิตรสหายผู้หวังดีต่อข้าทั้งปวง ต่างเศร้าหมองใจ จมอยู่ในทุกข์และโศก แล้วพากันร่ำไห้คร่ำครวญและร้องระงม
Verse 16
द्विषतां च प्रहर्षो5 भूदार्ति श्वाद्धिषतामपि । एवं विजितवान् वीर पश्चादश्रौषमच्युत
ฝ่ายศัตรูของข้าพเจ้าพลันเกิดความยินดีปรีดา ส่วนฝ่ายมิตรสหายกลับเศร้าสลด โอ้วีรบุรุษผู้ไม่คลาดจากธรรมและมรรยาท ภายหลังเท่านั้นข้าพเจ้าจึงได้ยินว่า ด้วยประการฉะนี้เอง พระเจ้าศาลวะเคยมีชัยเหนือข้าพเจ้า—เมื่อข้าพเจ้าฟื้นสติแล้ว จึงทราบจากปากสารถีโดยตรง
Verse 17
ततो5हमिन्द्रदयितं सर्वपाषाण भेदनम् । वज़मुद्यम्य तान् सर्वान् पर्वतान् समशातयम्
แล้วข้าพเจ้าก็ชูวัชระ—อาวุธอันเป็นที่รักของพระอินทร์ ผู้สามารถผ่าแตกศิลาได้ทุกชนิด—แล้วฟาดลง จนภูผาทั้งหลายแตกยับเป็นเสี่ยง ๆ
Verse 18
ततः पर्वतभारार्त्ता मन्दप्राणविचेष्टिता: । हया मम महाराज वेपमाना इवाभवन्,महाराज! उस समय पर्वतखण्डोंके भारसे पीड़ित हुए मेरे घोड़े कम्पित-से हो रहे थे। उनकी बलसाध्य चेष्टाएँ बहुत कम हो गयी थीं
ข้าแต่มหาราช ครานั้นม้าของข้าพเจ้า ซึ่งถูกกดทับด้วยน้ำหนักกองภูผา ดูประหนึ่งสั่นระริก การเคลื่อนไหวอ่อนแรงลง และกำลังชีวิตก็ร่อยหรอ
Verse 19
मेघजालमिवाकाशे विदार्यभ्युदितं रविम् । दृष्टवा मां बान्धवा: सर्वे हर्षमाहारयन् पुन:
ดุจดังสุริยันที่โผล่พ้นเมื่อฉีกกลุ่มเมฆในนภา ครั้นแผ่นศิลาและก้อนหินถูกยกออกจนข้าพเจ้าปรากฏ บรรดาญาติทั้งหลายเห็นข้าพเจ้าแล้วก็กลับเปี่ยมด้วยความยินดีอีกครั้ง
Verse 20
ततः पर्वतभारार्त्तान् मन्दप्राणविचेष्टितान् । हयान् संदृश्य मां सूत: प्राह तात्कालिकं वच:
แล้วเมื่อสารถีเห็นม้าทั้งหลายที่ถูกก้อนหินหนักกดทับ หายใจแผ่วและดิ้นรนอย่างยากลำบาก เขาจึงกล่าวกับข้าพเจ้าด้วยถ้อยคำที่เหมาะแก่ยามคับขันนั้น
Verse 21
साधु सम्पश्य वार्ष्णेय शाल्वं सौभपतिं स्थितम् । अलं कृष्णावमन्यैनं साधु यत्नं समाचर
โอ วารษเณยะ จงเพ่งดูให้ถ่องแท้—ศาลวะ เจ้าแห่งเสาบะ ยืนอยู่ตรงนั้น. โอ กฤษณะ อย่าดูหมิ่นเขาเลย; การเมินเฉยไม่ก่อประโยชน์. จงลงมือด้วยความรอบคอบ เลือกอุบายอันเหมาะสมเถิด.
Verse 22
मार्दव॑ सखितां चैव शाल्वादद्य व्यपाहर । जहि शाल्वं महाबाहो मैनं जीवय केशव
โอ เกศวะผู้มีพาหุอันเกรียงไกร บัดนี้จงสลัดความอ่อนโยนและไมตรีต่อศาลวะเสีย. จงสังหารศาลวะ อย่าให้เขามีชีวิตรอด.
Verse 23
सर्वे: पराक्रमैर्वीर वध्य: शत्रुरमित्रहन् | न शत्रुरवमन्तव्यो दुर्बलोडपि बलीयसा
โอ วีรบุรุษผู้ปราบศัตรู ศัตรูผู้นี้พึงถูกกำราบด้วยวีรภาพทุกประการ. ต่อให้ผู้ใดแข็งแกร่งเพียงไร ก็ไม่ควรดูหมิ่นศัตรู แม้เขาจะดูอ่อนแอก็ตาม.
Verse 24
योडपि स्यात् पीठग: ककश्रित् कि पुनः समरे स्थित: । स त्वं पुरुषशार्दूल सर्वयत्नैरिमं प्रभो
แม้ศัตรูจะนั่งอยู่ในเรือนบนที่นั่งของตน—หากจำเป็นต้องทำลาย ก็ไม่ควรละเว้น; ยิ่งผู้ที่ยืนหยัดอยู่ในสนามรบ ยิ่งไม่ต้องกล่าวถึง. เพราะฉะนั้น โอผู้เป็นพยัคฆ์ในหมู่มนุษย์ โอพระผู้เป็นเจ้า จงทุ่มเททุกวิถีทางเพื่อกำจัดศัตรูผู้นี้.
Verse 25
जहि वृष्णिकुलश्रेष्ठ मा त्वां कालो<त्यगात् पुन: । नैष मार्दवसाध्यो वै मतो नापि सखा तव
จงสังหารเขาเถิด โอผู้ประเสริฐแห่งวงศ์วฤษณิ; อย่าให้กาลเวลาล่วงเลยเจ้าไปอีก. เขามิอาจถูกทำให้อ่อนน้อมด้วยความอ่อนโยน และเขาก็มิใช่มิตรแท้ของเจ้า.
Verse 26
येन त्वं योधितो वीर द्वारका चावमर्दिता । एवमादि तु कौन्तेय श्रुत्वाहं सारथेवच:
พระวายุตรัสว่า “โอ้วีรบุรุษ! ผู้นี้เองที่ท้าทายท่านให้รบ และผู้นี้เองที่ทำลายทวารกาให้พินาศ โอ้โอรสแห่งกุนตี ครั้นได้ฟังถ้อยคำของสารถี—ว่าแม้ศัตรูจะนั่งสบายอยู่ในเรือนก็ไม่ควรละเว้น ยิ่งผู้ที่ยืนพร้อมรบในสนามยิ่งไม่ต้องกล่าว—เราจึงเห็นว่าคำชี้แนะนั้นชอบธรรม แล้วจิตของเราก็ตั้งมั่นในศึก: เพื่อสังหารพระราชาศาลวะ และเพื่อโค่นป้อมเวหาส์ ‘เสาภะ’ ลง”
Verse 27
तत्त्वमेतदिति ज्ञात्वा युद्धे मतिमधारयम् । वधाय शाल्वराजस्य सौभस्य च निपातने
ครั้นรู้ว่านี่แลคือทางอันถูกต้อง เราจึงตั้งปณิธานในศึก—เพื่อสังหารพระราชาศาลวะและให้เสาภะพินาศ คำชี้แนะนั้นแจ่มชัด: แม้ศัตรูจะนั่งสบายอยู่ในเรือนก็ไม่ควรละเว้น แล้วผู้ที่ยืนพร้อมรบในสนามจะยิ่งไม่ต้องกล่าว ศัตรูผู้นี้มิอาจปราบด้วยความอ่อนโยน เขาละเมิดไมตรีด้วยการทำศึกกับเราและทำลายทวารกา ดังนั้นการลงมือโดยฉับไวและเด็ดขาดในสงครามจึงเป็นหน้าที่แห่งธรรมเพื่อการคุ้มครอง
Verse 28
दारुकं चाब्रुवं वीर मुहूर्त स्थीयतामिति । ततो<प्रतिहतं दिव्यमभेद्यमतिवीर्यवत्
โอ้วีรบุรุษ! แล้วเรากล่าวแก่ทารุกะว่า “สารถี จงคอยอีกสักครู่” ครั้นแล้วเราจึงเตรียมอาวุธทิพย์—มิอาจต้านทาน มิอาจทำลาย และทรงเดชานุภาพยิ่งนัก การหยุดนั้นมิใช่ความลังเล หากเป็นวินัยแห่งธรรม: การสำรวมและการวางลำดับให้ถูกต้องก่อนปล่อยกำลัง
Verse 29
आग्नेयमस्त्र दयितं सर्वसाहं महाप्रभम् । योजयं तत्र धनुषा दानवान्तकरं रणे
พระวายุตรัสว่า “แล้วเราจึงสถาปนา ‘อัคนేయาศตร’ อันเป็นที่รัก—ทรหด อดทนต่อสรรพสิ่ง และรุ่งโรจน์ยิ่ง—ลงบนคันศร อาวุธนี้เลื่องชื่อว่าเป็นผู้ทำลายเหล่าทานวะในสนามรบ ครั้นแล้วเรากล่าวแก่ทารุกะว่า ‘สารถี จงคอยอีกเพียงสองอึดใจ แล้วความปรารถนาของเจ้าจักสำเร็จ’ จากนั้นเราจึงตรึงอัคนેયศรนั้นไว้มั่นคง—เป็นอาวุธทิพย์ มิอาจทำลาย ทรงพลังยิ่ง และสว่างไสว”
Verse 30
यक्षाणां राक्षसानां च दानवानां च संयुगे । राज्ञां च प्रतिलोमानां भस्मान्तकरणं महत्,इतना ही नहीं, वह यक्षों, राक्षसों, दानवों तथा विपक्षी राजाओंको भी भस्म कर डालनेवाला और महान था
พระวายุตรัสว่า “ในสนามรบ อาวุธนั้นทรงอานุภาพยิ่ง—สามารถเผาให้เป็นเถ้าถ่านได้ไม่เพียงยักษ์ (ยักษะ) รากษส และทานวะเท่านั้น หากแม้กษัตริย์ศัตรูผู้ยืนเป็นปฏิปักษ์ก็ยังมอดไหม้สิ้น”
Verse 31
क्षुरान्तममलं चक्रं कालान्तकयमोपमम् । अनुमन्त्रयाहमतुलं द्विषतां विनिबर्हणम्
พระวายุตรัสว่า “เราประสิทธิ์ด้วยมนตร์จักรอันไร้มลทินและหาที่เปรียบมิได้ ขอบวงประดับคมดุจมีดโกน น่าสะพรึงดุจกาละ อันตกะ และยมราช อาวุธอันประเสริฐผู้ทำลายศัตรูนั้น ครั้นเสริมฤทธิ์ด้วยมนตร์แล้ว เราตั้งใจจะส่งออกไปด้วยกำลังแขนของเราเอง เพื่อสังหารนครเวหาส์ชื่อเสาภะและเหล่าศัตรูของเราผู้สถิตอยู่บนนั้น”
Verse 32
जहि सौभे स्ववीर्येण ये चात्र रिपवो मम । इत्युक्त्वा भुजवीर्येण तस्मै प्राहिणवं रुषा
พระวายุตรัสว่า “จงทำลายเสาภะด้วยฤทธิ์ของเจ้าเอง และจงสังหารศัตรูของเราผู้มีอยู่ ณ ที่นั้นด้วย” ครั้นตรัสดังนี้แล้ว ด้วยความพิโรธและอาศัยกำลังแขน พระองค์ก็ส่งอาวุธนั้นไปยังทิศนั้น
Verse 33
रूप॑ सुदर्शनस्थासीदाकाशे पततस्तदा । द्वितीयस्येव सूर्यस्य युगान्ते प्रपतिष्यत:,आकाशमें जाते ही उस सुदर्शन चक्रका स्वरूप प्रलयकालमें उगनेवाले द्वितीय सूर्यके समान प्रकाशित हो उठा
ครั้นจักรสุทรรศนะพุ่งสู่เวหา รูปและรัศมีของมันก็ลุกโพลงดุจสุริยะดวงที่สองซึ่งผุดขึ้นในยามสิ้นยุค
Verse 34
तत् समासाद्य नगरं सौभं व्यपगतत्विषम् । मध्येन पाटयामास क्रकचो दार्विवोच्छितम्
ครั้นมันเข้าถึงนครเสาภะ ก็พรากสิริสง่าของนครนั้นให้สิ้นไป แล้วผ่าป้อมเวหาส์เสาภะกลางลำ ดุจเลื่อยผ่าท่อนไม้สูงใหญ่
Verse 35
द्विधा कृतं ततः: सौभ॑ सुदर्शनबलाद्धतम् । महेश्वरशरोद्धूतं पपात त्रिपुरं यथा
แล้วนครเวหาส์เสาภะซึ่งถูกพิฆาตด้วยกำลังแห่งสุทรรศนะก็แยกเป็นสองส่วน และร่วงลงสู่พื้นพิภพ ดุจตรีปุระที่เคยพังทลายเพราะศรของพระมหेशวร
Verse 36
तस्मिन् निपतिते सौभे चक्रमागात् करं मम | पुनश्चादाय वेगेन शाल्वायेत्यहमब्रुवम्
ครั้นนครเวหาส ‘เสาภะ’ พินาศตกลงแล้ว จักรก็หวนคืนสู่มือของเรา เราจับมันขึ้นอีกครั้งด้วยแรงอันรวดเร็ว แล้วประกาศว่า “บัดนี้เราปล่อยเจ้าอีกครา—ครานี้เพื่อประหารศาลวะ”
Verse 37
ततः शाल्वं गदां गुर्वीमाविध्यन्तं महाहवे । द्विधा चकार सहसा प्रजज्वाल च तेजसा,तब उस चक्रने महासमरमें बड़ी भारी गदा घुमानेवाले शाल्वके सहसा दो टुकड़े कर दिये और वह तेजसे प्रज्वलित हो उठा
แล้วในมหายุทธนั้น จักรได้ผ่าศาลวะ—ผู้กำลังเหวี่ยงกระบองมหึมา—ออกเป็นสองส่วนในบัดดล และจักรก็ลุกโพลงด้วยเดชานุภาพของตนเอง
Verse 38
तस्मिन् विनिहते वीरे दानवास्त्रस्तचेतस: । हाहाभूता दिशो जम्मुरदिता मम सायकै:,वीर शाल्वके मारे जानेपर दानवोंके मनमें भय समा गया। वे मेरे बाणोंसे पीड़ित हो हाहाकार करते हुए सब दिशाओंमें भाग गये
ครั้นวีรบุรุษศาลวะถูกสังหารแล้ว เหล่าทานวะก็หวาดผวาจิตใจสั่นคลอน ถูกศรของเราทรมานจนร้อง “ฮา ฮา” แล้วแตกหนีไปทุกทิศ
Verse 39
ततो<5हं समवस्थाप्य रथं सौभसमीपत: । शड्खं प्रध्माप्य हर्षेण सुहृद: पर्यहर्षयम्,तब मैंने सौभविमानके समीप अपने रथको खड़ा करके प्रसन्नतापूर्वक शंख बजाकर सभी सुहृदोंको हर्षमें निमग्न कर दिया
แล้วเราจอดรถศึกไว้ใกล้เสาภะ เป่าสังข์ด้วยความปลื้มปีติ ให้เหล่าสหายและผู้หวังดีทั้งปวงพลอยฮึกเหิมยินดี
Verse 40
तन्मेरुशिखराकारं विध्वस्ताट्टालगोपुरम् । दह्यूमानमभिप्रेक्ष्य स्त्रियस्ता: सम्प्रदुद्गरुवु:
นครเสาภะซึ่งมีรูปดุจยอดเขาพระสุเมรุนั้น บัดนี้หอคอยและซุ้มประตูทั้งปวงพังทลาย ครั้นเห็นมันลุกไหม้ควันไฟคลุ้ง หญิงทั้งหลายผู้พำนักอยู่ที่นั่นก็แตกตื่นวิ่งหนีไปคนละทิศละทาง
Verse 41
एवं निहत्य समरे सौभ॑ शाल्व॑ निपात्य च । आनर्तान् पुनरागम्य सुहृदां प्रीतिमावहम्
ครั้นข้าพเจ้าทำลายป้อมเวหาส “เสาบะ” ในศึก และโค่นพระราชาศาลวะลงได้แล้ว ก็กลับคืนสู่แคว้นอานรตะ (ทวารกา) อีกครั้ง และเป็นเหตุให้มิตรสหายผู้หวังดีทั้งหลายยินดีปรีดา โอ้ ธรรมราชา
Verse 42
तदेतत् कारणं राजन् यदहं नागसाह्नयम् । नागमं परवीरघ्न न हि जीवेत् सुयोधन:
ข้าแต่พระราชา นี่แหละคือเหตุที่ครั้งนั้นข้าพเจ้าไม่อาจไปยังหาสตินาปุระได้ โอ้ ธรรมราชา ผู้ปราบวีรชนฝ่ายศัตรู หากข้าพเจ้าไปถึงแล้ว การเล่นสกาก็ย่อมไม่เกิดขึ้นเลย หรือมิฉะนั้นสุโยธนะ (ทุรโยธนะ) ย่อมไม่อาจมีชีวิตอยู่ต่อไป
Verse 43
मय्यागते<5थवा वीर द्यूतं न भविता तथा । अद्याहं कि करिष्यामि भिन्नसेतुरिवोदकम्
โอ้ วีรบุรุษ หากข้าพเจ้าไปถึงที่นั่น การเล่นสกาย่อมไม่เกิดขึ้นเช่นนั้น—หรือมิฉะนั้นทุรโยธนะย่อมไม่อาจมีชีวิตอยู่ แต่บัดนี้ โอ้ พระราชา เมื่อทุกสิ่งผิดเพี้ยนไปแล้ว ข้าพเจ้าจะทำสิ่งใดได้เล่า? ดุจสายน้ำที่มิอาจกั้นไว้ได้เมื่อเขื่อนแตก เหตุการณ์ทั้งหลายเมื่อหลุดพ้นจากพันธนาการแล้วก็พุ่งไปโดยไร้สิ่งยับยั้ง
Verse 44
वैशम्पायन उवाच एवमुकक््त्वा महाबाहु: कौरवं पुरुषोत्तम: । आमन्त्रय प्रययौ श्रीमान् पाण्डवान् मधुसूदन:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—โอ้ ชนเมชยะ! ครั้นกล่าวดังนี้แล้ว มธุสูทนะผู้รุ่งเรือง ผู้เป็นยอดแห่งบุรุษและผู้มีแขนกำยำ ได้ลาพวกปาณฑพ และเมื่อได้รับอนุญาตจากกุรวนন্দนะ (ยุธิษฐิระ) แล้ว จึงออกเดินทางมุ่งสู่ทวารกา
Verse 45
अभिवाद्य महाबाहुर्धर्मराजं युधिष्ठिरम् । राज्ञा मूर्थन्युपाप्रातो भीमेन च महाभुज:
ศรีกฤษณะผู้มีแขนกำยำได้ถวายคำนับแด่ธรรมราชยุธิษฐิระ ครั้นแล้วพระราชายุธิษฐิระและภีมะได้แตะต้องและดมศีรษะของพระองค์ด้วยความรักใคร่และยกย่อง เป็นกิริยาแห่งเกียรติและความอบอุ่นในหมู่ญาติผู้ทรงธรรม
Verse 46
परिष्वक्तश्नार्जुनेन यमा भ्यां चाभिवादित: । सम्मानितश्च धौम्येन द्रौपद्या चार्चितो5श्रुभि:
อรชุนโอบกอดเขาแนบใจ ส่วนนกุลและสหเทวะ—แฝดผู้เป็นโอรสแห่งยม—ก้มกราบแทบบาทด้วยความเคารพ พราหมณ์ประจำตระกูล ธौมยะ ให้การต้อนรับอย่างสมเกียรติ และเทราปทีด้วยดวงใจเอ่อล้น รับเขาดุจการบูชาด้วยน้ำตา
Verse 47
सुभद्रामभिमन्युं च रथमारोप्य काउ्चनम् | आरुरोह रथं कृष्ण: पाण्डवैरभिपूजित:,पाण्डवोंसे सम्मानित श्रीकृष्ण सुभद्रा और अभिमन्युको अपने सुवर्णमय रथपर बैठाकर स्वयं भी उसपर आरूढ़ हुए
เมื่อได้รับการต้อนรับอย่างสมควรจากเหล่าปาณฑพ พระกฤษณะทรงให้สุภัทราและอภิมันยุประทับบนราชรถทองคำ แล้วพระองค์เองก็เสด็จขึ้นรถคันนั้น
Verse 48
शैब्यसुग्रीवयुक्तेन रथेनादित्यवर्चसा । द्वारकां प्रययौ कृष्ण: समाश्वास्य युधिष्ठिरम्
พระกฤษณะทรงขึ้นราชรถอันสุกสว่างดุจสุริยัน เทียมม้าชื่อไศพยะและสุครีว แล้วทรงปลอบประโลมยุธิษฐิระก่อนเสด็จมุ่งสู่ทวารกา
Verse 49
ततः प्रयाते दाशाहें धृष्टद्युम्नोडपि पार्षत: । द्रौपदेयानुपादाय प्रययौ स्वपुरं तदा,श्रीकृष्णके चले जानेपर ट्रुपदपुत्र धृष्टद्युम्नने भी द्रौपदीकुमारोंको साथ ले अपनी राजधानीको प्रस्थान किया
ครั้นพระกฤษณะผู้สืบสายทาศารหะเสด็จไปแล้ว ธฤษฏทฺยุมน์ โอรสแห่งปฤษตะ ก็พาบุตรของเทราปทีออกเดินทางไปยังนครของตนในกาลนั้น
Verse 50
धृष्टकेतु: स्वसारं च समादायाथ चेदिराट् । जगाम पाण्डवान् दृष्टवा रम्यां शुक्तिमतीं पुरीम्
ต่อมา ธฤษฏเกตุ กษัตริย์แห่งเจที พาน้องสาวไปด้วย เข้าเฝ้าเหล่าปาณฑพ แล้วเมื่อได้เห็นนครศุกติมตีอันงดงาม ก็เดินทางไปยังนครนั้น
Verse 51
केकयाश्षाप्यनुज्ञाता: कौन्तेयेनामितौजसा । आमन्त्र्य पाण्डवान् सर्वान् प्रययुस्तेषपि भारत
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—เหล่าเจ้าชายแห่งแคว้นเกกยะ ครั้นได้รับอนุญาตจากโอรสแห่งกุนตีผู้ทรงเดชแขนกล้าแล้ว ก็กล่าวอำลาปาณฑพทั้งปวง และออกเดินทางกลับสู่นครของตน
Verse 52
ब्राह्मणाश्ष विशश्वैव तथा विषयवासिन: । विसृज्यमाना: सुभृशं न त्यजन्ति सम पाण्डवान्,युधिष्ठिरके राज्यमें रहनेवाले ब्राह्मण तथा वैश्य बारंबार विदा करनेपर भी पाण्डवोंको छोड़कर जाना नहीं चाहते थे
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—พราหมณ์และไวศยะ ตลอดจนชาวแคว้นทั้งหลาย แม้ถูกเร่งเร้าให้จากไปครั้งแล้วครั้งเล่า ก็ยังไม่ยอมทอดทิ้งปาณฑพ
Verse 53
समवाय: स राजेन्द्र सुमहाद्भुतदर्शन: । आसीन्महात्मनां तेषां काम्यके भरतर्षभ,भरतवंशभूषण महाराज जनमेजय! उस समय काम्यकवनमें उन महात्माओंका बड़ा अद्भुत सम्मेलन जुटा था
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชาผู้ประเสริฐ ข้าแต่ยอดแห่งวงศ์ภารตะ การชุมนุมของมหาตมะเหล่านั้น ณ ป่ากามยกะ เป็นภาพอันยิ่งใหญ่และน่าอัศจรรย์ยิ่งนัก
Verse 54
युधिष्ठिरस्तु विप्रांस्ताननुमान्य महामना: । शशास पुरुषान् काले रथान् योजयतेति वै,तदनन्तर महामना युधिष्ठिरने सब ब्राह्मणोंकी अनुमतिसे अपने सेवकोंको समयपर आज्ञा दी--*रथोंको जोतकर तैयार करो”
แล้วมหาใจยุดธิษฐิระ ครั้นได้รับความเห็นชอบจากพราหมณ์เหล่านั้น ก็มีบัญชาแก่คนของตนตามกาลว่า “จงเทียมรถให้พร้อม”
Frequently Asked Questions
The dilemma is divided duty under uncertain information: whether to disengage to protect Dvārakā based on a distressing report, or to maintain the present engagement—requiring discernment about truth, deception, and proportional response.
Perception is not equivalent to reality in moments of crisis; disciplined discrimination (viveka) and emotional regulation are necessary to prevent strategic and ethical failure when deceptive appearances target attachment and grief.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the chapter’s meta-function is implicit—illustrating how recognizing māyā preserves agency and dharmic action within the epic’s larger moral-psychological framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.