Shloka 73
पञ्चवर्णोत्पत्तिः — The Origin of the Five-Colored Fiery Being and Ritual-Disruptor Lineages
नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नैव पौरुषम् । द्विजश्रेष्ठ! मूर्ख, शठ और चंचल चित्तवाला मनुष्य सदा ही भ्रमवश सुखमें दु:ख और दुःखमें सुखबुद्धि कर लेता है। उस समय बुद्धि, उत्तम नीति (शिक्षा) तथा पुरुषार्थ भी उसकी रक्षा नहीं कर पाते
nainaṁ prajñā sunītaṁ vā trāyate naiva pauruṣam | dvijaśreṣṭha! mūrkhaḥ śaṭhaś ca cañcala-cittavān manuṣyaḥ sadā hi bhramavaśāt sukhe duḥkhaṁ duḥkhe sukha-buddhiṁ karoti | tasmin kāle buddhiḥ uttamā nītiḥ (śikṣā) tathā puruṣārtho 'pi tasya rakṣāṁ na kurvanti |
คนเช่นนั้นย่อมไม่รอดด้วยปัญญา ไม่รอดด้วยความประพฤติดี แม้ความเพียรส่วนตนก็ช่วยไม่ได้ โอ พราหมณ์ผู้ประเสริฐ! ผู้เขลา เจ้าเล่ห์ และจิตใจวอกแวก ถูกความหลงครอบงำ ย่อมเห็นทุกข์เป็นสุขและเห็นสุขเป็นทุกข์อยู่เนืองนิตย์; ครั้นถึงกาลนั้น แม้สติปัญญา คำสั่งสอนอันถูกต้อง และความพยายามก็ไม่อาจคุ้มครองเขาได้
व्याध उवाच
Educational Q&A
A mind ruled by delusion reverses values—seeing suffering as happiness and happiness as suffering. In that state, even intelligence, good instruction, and effort cannot help, because the person’s judgment itself is corrupted; therefore steadiness of mind and freedom from भ्रम (error) are prerequisites for dharmic living.
The hunter (व्याध), instructing a Brahmin seeker, explains how inner defects—foolishness, deceit, and mental restlessness—lead to भ्रम and wrong valuation. He warns that without correcting this inner confusion, external aids like learning, ethical counsel, or exertion fail to protect a person.