Shloka 4
Dharma-vyādha on the Subtlety of Dharma, Karma, and the Continuity of the Jīva (Āraṇyaka-parva 200)
(एवमुक्तो राजर्षिरिन्द्रद्युम्न: पुनर्मामब्रवीद् अथास्ति वक्षित् त्वत्तश्नचिरे जाततर इति ।।) “मेरे ऐसा कहनेपर राजर्षि इन्द्रद्युम्नने पुन: मुझसे पूछा--“क्या आपसे भी पहलेका पैदा हुआ कोई पुरातन प्राणी है?” ।। (तं पुन: प्रत्यब्रवम) अस्ति खलु हिमवति प्रावारकर्णो नामोलूक: प्रतिवसति । स मत्तश्चिरजातो भवन्तं यदि जानीयादितः प्रकृष्टे चाध्वनि हिमवांस्तत्रासौ प्रतिवसतीति,“तब मैंने उन्हें पुनः उत्तर दिया--'हिमालय पर्वतपर प्रावारकर्ण नामसे प्रसिद्ध एक उलूक निवास करता है। वह मुझसे भी पहलेका उत्पन्न हुआ है। सम्भव है, वह आपको जानता हो। यहाँसे बहुत दूरकी यात्रा करनेपर हिमालय पर्वत मिलेगा। वहीं वह रहता है!
evaṃ ukto rājarṣir indradyumnaḥ punaḥ mām abravīd—atha asti vaktum tvattaś cirajāto jātataro iti. taṃ punaḥ pratyabravam—asti khalu himavati prāvārakarṇo nāma ulūkaḥ prativasati; sa mattaś cirajātaḥ, bhavantaṃ yadi jānīyāt. itaḥ prakṛṣṭe cādhvani himavān; tatra asau prativasatīti.
ครั้นข้าพเจ้ากล่าวดังนั้นแล้ว ราชฤๅษีอินทรทยุมน์ก็ถามข้าพเจ้าอีกว่า ‘มีผู้ใดเป็นสัตว์โบราณ บังเกิดก่อนท่านยิ่งนัก ที่ท่านพอจะเอ่ยนามได้หรือไม่?’ ข้าพเจ้าจึงตอบอีกครั้งว่า ‘มีแน่แท้ ที่เทือกเขาหิมาลัยมีนกเค้าอาศัยอยู่ตัวหนึ่ง ชื่อว่าปราวารกรรณะ มันเกิดก่อนข้าพเจ้าเสียอีก หากมันรู้จักท่าน ก็อาจจำท่านได้ หิมาลัยอยู่ไกลจากที่นี่นัก และมันพำนักอยู่ ณ ที่นั่น’
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights humility and perseverance in seeking truth: even a royal sage must inquire repeatedly and follow leads, recognizing that knowledge and testimony may come from unexpected beings. It also underscores the ethical value of careful inquiry—seeking an older, more authoritative witness when one’s own knowledge is insufficient.
Indradyumna asks whether there exists someone older than the narrator who can be named. The reply points him toward a specific ancient being—an owl named Prāvārakarṇa living on the distant Himālaya—who may recognize or know Indradyumna, prompting a journey to seek confirmation.