Shloka 18
Dharma-vyādha on the Subtlety of Dharma, Karma, and the Continuity of the Jīva (Āraṇyaka-parva 200)
“यह कहकर राजाने मुझे तथा प्रावारकर्ण नामक उलूकको यथोचित स्थानपर पहुँचा दिया और उसी रथसे स्वर्गकी ओर प्रस्थान करके वहाँ यथोचित स्थान प्राप्त कर लिया। इस प्रकार मैंने चिरजीवी होकर अनुभव किया है"--यह बात पाण्डवोंसे मार्कण्डेयजीने कही ।। पाण्डवाश्लोचु: साधु शोभनं भवता कृतं राजानमिन्द्रद्मुम्न॑ स्वर्गलोकाच्च्युतं स्वे स्थाने प्रतिपादयतेत्यथैतानब्रवीदसौ ननु देवकीपुत्रेणापि कृष्णेन नरके मज्जमानो राजर्षिनिगस्तस्मात् कृच्छात् पुन: समुद्धृत्य स्वर्ग प्रापित इति,पाण्डव बोले--'आपने यह बहुत अच्छा किया कि स्वर्गलोकसे भ्रष्ट हुए राजा इन्द्रद्यम्मको पुनः अपने स्थानकी प्राप्ति करवा दी।” तब इनसे मार्कण्डेयजीने कहा --देवकीनन्दन भगवान् श्रीकृष्णने भी नरकमें डूबते हुए राजर्षि नृगको उस भारी संकटसे छुड़ाकर फिर स्वर्गमें पहुँचा दिया'
vaiśampāyana uvāca |
"iti uktvā rājā mām ca prāvārakarṇa-nāmānam ulūkam ca yathocita-sthāne prāpayām āsa, tenaiva rathena svargaṃ prati prasthāya tatra yathocitaṃ sthānaṃ prāpya ca" iti | "evaṃ mayā cirajīvī bhūtvā anubhūtaṃ"—iti etad pāṇḍavebhyo mārkaṇḍeya uvāca ||
pāṇḍavā ūcuḥ | sādhu śobhanaṃ bhavatā kṛtam—rājānam indradyumnam svargalokāc cyutaṃ sve sthāne pratipāditavān iti ||
tataḥ etān abravīd asau (mārkaṇḍeyaḥ) | nanu devakīputreṇa api kṛṣṇena narake majjamānaḥ rājarṣi-nṛgaḥ tasmāt kṛcchrāt punar samuddhṛtya svargaṃ prāpita iti ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ครั้นกล่าวดังนั้นแล้ว พระราชาทรงนำข้าพเจ้าและนกเค้าแมวชื่อปราวารกรรณะไปส่งยังสถานที่อันสมควร แล้วเสด็จไปสู่สวรรค์ด้วยราชรถคันเดิม และทรงบรรลุฐานะอันเหมาะแก่พระองค์ ณ ที่นั้น ‘สิ่งนี้แลข้าพเจ้า ผู้มีอายุยืน ได้ประจักษ์ด้วยตนเอง’—มารกัณฑेयได้เล่าแก่เหล่าปาณฑพดังนี้” เหล่าปาณฑพกล่าวว่า “สาธุ! ท่านได้กระทำการอันงดงามยิ่ง—ได้ฟื้นฟูพระเจ้าอินทรทยุมน์ ผู้ตกจากโลกสวรรค์ ให้กลับคืนสู่ฐานะอันเป็นของพระองค์” มารกัณฑेयตอบว่า “แท้จริง แม้พระกฤษณะ โอรสแห่งเทวกี ก็เคยช่วยราชฤๅษีนฤค ผู้กำลังจมลงสู่นรก ให้พ้นจากทุกข์เข็ญอันหนักหนานั้น แล้วส่งให้ไปถึงสวรรค์ได้อีกครั้ง”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Merit can be lost and regained: even one who has fallen from heaven due to karmic lapse may be restored through truthful testimony, righteous effort, and compassionate intervention. The passage highlights dharma as restorative—ethical action and grace can reverse decline.
Mārkaṇḍeya concludes his account: the king escorts the witnesses properly and then attains his rightful place in heaven. The Pāṇḍavas praise Mārkaṇḍeya for restoring Indradyumna, and Mārkaṇḍeya adds a parallel example—Kṛṣṇa rescued the royal sage Nṛga from hell and enabled him to reach heaven.