Next Verse

Shloka 1

Vainya-Aśvamedhe Atri–Gautama–Sanatkumāra-Nirṇaya

Vainya’s Sacrifice and the Settlement of a Dharmic Dispute

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत आजगरपर्वमें भीमसेनके सर्पके भयसे छूटनेसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ इक्यासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १८१९ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ५१ श्लोक हैं।) अऑडज आटर | आओ अप - ये ही क्रमश: ऊर्ध्वगति, मध्यगति और अधोगतिके नामसे प्रसिद्ध हैं। (मार्कण्डेयसमास्यापर्व) द्वयशीत्यधिकशततमो< ध्याय: वर्षा और शरद्‌-ऋतुका 8404 98 लक एवं आदिका पुनः द्ैतवनसे | प्रवेश वैशम्पायन उवाच निदाघान्तकर: काल: सर्वभूतसुखावह: । तत्रैव वसतां तेषां प्रावृट्‌ समभिपद्यत,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर ग्रीष्म-ऋतुकी समाप्ति सूचित करनेवाला वर्षाकाल आया, जो समस्त प्राणियोंको सुख पहुँचानेवाला था। पाण्डव अभी द्वैतवनमें ही थे, उसी समय वर्षा-ऋतु आ गयी

vaiśampāyana uvāca

nidāghāntakaraḥ kālaḥ sarvabhūtasukhāvahaḥ |

tatraiva vasatāṃ teṣāṃ prāvṛṭ samabhipadyata ||

ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ชนเมชยะ ครั้นแล้วฤดูกาลซึ่งบอกการสิ้นสุดแห่งความร้อนกล้าแห่งคิมหันต์—อันเป็นความร่มเย็นแก่สรรพชีวิต—ก็มาเยือน ขณะที่เหล่าปาณฑพยังพำนักอยู่ ณ ป่าทไวตวนะ ฤดูฝนก็ย่างกรายมาถึงพวกเขา”

वैशम्पायनःVaiśampāyana
वैशम्पायनः:
Karta
TypeNoun
Rootवैशम्पायन
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect (Paroksha-bhuta), 3rd, Singular, Parasmaipada
निदाघान्तकरःending the summer
निदाघान्तकरः:
Karta
TypeAdjective
Rootनिदाघ-अन्त-कर
FormMasculine, Nominative, Singular
कालःseason/time (the rainy season-time)
कालः:
Karta
TypeNoun
Rootकाल
FormMasculine, Nominative, Singular
सर्वभूतसुखावहःbringing happiness to all beings
सर्वभूतसुखावहः:
Karta
TypeAdjective
Rootसर्व-भूत-सुख-आवह
FormMasculine, Nominative, Singular
तत्रthere
तत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतत्र
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
वसताम्of (those) dwelling
वसताम्:
TypeVerb
Rootवस्
Formशतृ (present active participle), Masculine/Neuter (contextual), Genitive, Plural
तेषाम्of them
तेषाम्:
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Genitive, Plural
प्रावृट्the rainy season
प्रावृट्:
Karta
TypeNoun
Rootप्रावृट्
FormFeminine, Nominative, Singular
समभिपद्यतarrived/ensued
समभिपद्यत:
TypeVerb
Rootपद्
FormImperfect (Laṅ), 3rd, Singular, Atmanepada, सम्,अभि

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
J
Janamejaya
P
Pāṇḍavas
D
Dvaitavana (Dvaita forest)
P
Prāvṛṭ (rainy season/monsoon)
N
Nidāgha (summer)

Educational Q&A

The verse highlights how time and nature move in orderly cycles that affect all beings; even in exile, one endures hardship with the knowledge that seasons change and relief follows suffering.

After the episode in the Dvaitavana, the narration transitions to a new phase: the summer ends and the monsoon begins while the Pāṇḍavas are still residing in the forest.