Adhyaya 155
Gandhamādana-praveśa and Vṛṣaparvan-āśrama (Entry toward Gandhamādana; hospitality and onward route)
Upa-parva: Gandhamādana–Himālaya Yātrā (Forest-journey episode within Āraṇyaka-parva)
Vaiśaṃpāyana recounts that after the rākṣasa is slain, Yudhiṣṭhira returns to Nārāyaṇāśrama and convenes his brothers and companions, explicitly recalling Arjuna’s earlier commitment to remain absent for five years in pursuit of knowledge and celestial weapons. The party consults and dismisses the resident ascetics with explanation; the brāhmaṇas approve, offering assurance that the present hardship will culminate in royal restoration through kṣatriya duty. Yudhiṣṭhira sets out with his brothers, Draupadī, priests (including Dhaumya), and the sage Lomāśa, with rākṣasa allies such as the Haiḍimbeya group providing transport at times. Traveling north, they behold Kailāsa, Maināka, Gandhamādana foothills, Meru, and the sacred Himalayan expanses. They reach the puṇya āśrama of the rājārṣi Vṛṣaparvan, are welcomed and instructed, and stay seven nights; on the eighth day they depart, entrusting brāhmaṇas and leaving fine garments and ornaments there. Guided along the indicated route, they enter Śveta mountain and proceed through caves, forests, Mālyavat, and finally the Gandhamādana region described through extensive ecological catalogues—trees, flowers, birds, waters, and minerals—culminating in the sighting of the austere sage Ārṣṭiṣeṇa, toward whom they advance for further guidance.
Chapter Arc: वनवास की कठोरता के बीच द्रौपदी की दृष्टि सौगन्धिक कमलों पर पड़ती है—उनकी सुगन्ध और दुर्लभता इच्छा को जगा देती है, और वही इच्छा भीमसेन के लिए प्रतिज्ञा बन जाती है। → भीम द्रौपदी के प्रिय पुष्पों के लिए आगे बढ़ता है, पर मार्ग में ‘नामक’ राक्षसों का दल उसे रोकता है। वे अधिकार, मर्यादा और भय दिखाकर उसे लौटाना चाहते हैं; भीम अपने परिचय और उद्देश्य को स्पष्ट करता है—यह पुष्पाहार धर्मपत्नी के लिए है। फिर भी टकराव बढ़ता है और बल-पराक्रम की परीक्षा सामने आ खड़ी होती है। → भीमविक्रम राक्षसों की रोक को तुच्छ मानकर उन पर टूट पड़ता है—उन्हें कदर्थित कर देता है और उनकी सामूहिक रोक-टोक को चीरकर आगे निकल जाता है। इसके बाद यक्षराज (कुबेर) के सरोवर पर पहुँचकर, आज्ञा/मर्यादा की शर्त के बीच, वह अमृत-कल्प जल पीता है और सौगन्धिक कमलों को उखाड़कर संग्रह करता है। → राक्षस कुबेर की अनुमति लेकर लौटते हैं; भीम को सरोवर में निर्भय, यथोपजोष विहरते देखते हैं। कुबेर की आज्ञा से बाधा हटती है और द्रौपदी के लिए पुष्प-संग्रह का उद्देश्य सिद्ध होता है—भीम की शक्ति अब अनुशासन/अनुमति के साथ संयत रूप लेती है। → कुबेर के क्षेत्र में भीम की इस निर्भीकता का आगे क्या परिणाम होगा—क्या यक्षराज स्वयं साक्षात् होकर भीम से संवाद/परीक्षा करेगा?
Shlokas
Verse 1
हि >> मय ० () आज अप चतुष्पञ्चाशर्दाधेिकशततमो< ध्याय: भीमसेनके द्वारा क्रोधवश नामक राक्षसोंकी पराजय और द्रोपदीके लिये सौगन्धिक कमलोंका संग्रह करना भीम उवाच पाण्डवो भीमसेनो<हं धर्मराजादनन्तर: । विशालां बदरीं प्राप्तो भ्रातृभि: सह राक्षसा:
ภีมกล่าวว่า “โอ้ รากษส! เราคือภีมเสน บุตรแห่งปาณฑุ เป็นอนุชาของธรรมราช (ยุธิษฐิระ) เรามาถึงทิรถะนามว่า วิศาลาบทรี พร้อมด้วยพี่น้อง และพำนักอยู่ ณ ที่นี้”
Verse 2
अपश्यत् तत्र पाज्चाली सौगन्धिकमनुत्तमम् | अनिलोढमितो नूनं सा बहूनि परीप्सति
ณ ที่นั้น ปาญจาลีได้เห็นดอกบัว ‘สೌคันธิกะ’ อันหาที่เปรียบมิได้ นางดำริว่า “ดอกนี้คงถูกลมพัดพามาจากถิ่นนี้แน่” จึงปรารถนาจะได้ดอกเช่นนี้อีกเป็นอันมาก
Verse 3
तस्या मामनवद्याड्या धर्मपत्न्या: प्रिये स्थितम् पुष्पाहारमिह प्राप्त निबोधत निशाचरा:
โอ้เหล่านิศาจร! จงรู้ไว้ว่า เรามาที่นี่เพื่อสนองความปรารถนาอันเป็นที่รักของพระชายาผู้ไร้มลทินนั้น และเพื่อรวบรวมดอกสૌคันธิกะเป็นอันมาก
Verse 4
राक्षसा ऊचु: आक्रीडो<यं कुबेरस्य दयित: पुरुषर्षभ । नेह शक्यं मनुष्येण विहर्तु मर्त्यधर्मणा
เหล่ารากษสกล่าวว่า “โอ้ยอดบุรุษ! ที่นี่คือสถานที่เล่นอันเป็นที่รักยิ่งของกุเบร มนุษย์ผู้มีธรรมดาแห่งความตายย่อมไม่อาจมาสำราญ ณ ที่นี้ได้”
Verse 5
देवर्षयस्तथा यक्षा देवाश्नात्र वृकोदर । आमन्त्रय यक्षप्रवरं पिबन्ति रमयन्ति च । गन्धर्वाप्सरसश्वैव विहरन्त्यत्र पाण्डव
ภีมะกล่าวว่า “โอ วฤโกทร! ณ ที่นี้ แม้เหล่าฤๅษีทิพย์ ยักษ์ และเทพทั้งหลาย ก็ต้องทูลขออนุญาตต่อกุเบระ ผู้เป็นประมุขแห่งยักษ์เสียก่อน แล้วจึงดื่มน้ำนี้และเสพความรื่นรมย์ได้ โอ บุตรแห่งปาณฑุ! เหล่าคันธรรพ์และอัปสราก็เล่นสนุกอยู่ที่นี่ตามกฎเดียวกัน”
Verse 6
अन्यायेनेह यः कश्रनिदवमान्य धनेश्वरम् । विहर्तुमिच्छेद् दुर्वत्त: स विनश्येन्न संशय:
ผู้ใดเป็นคนชั่ว ประพฤติอธรรม ดูหมิ่นกุเบระผู้เป็นเจ้าแห่งทรัพย์ แล้วคิดจะเสพสุขสำราญ ณ ที่นี้—ผู้นั้นจักพินาศเป็นแน่; ปราศจากข้อสงสัย
Verse 7
तमनादृत्य पद्मानि जिहीर्षसि बलादृत: । धर्मराजस्य चात्मानं ब्रवीषि भ्रातरं कथम्
เมื่อเจ้าดูหมิ่นเขา (กุเบระ) และลำพองด้วยความหยิ่งในกำลังของตน จึงคิดจะฉวยดอกบัวเหล่านี้ด้วยกำลัง—ในสภาพเช่นนี้ เจ้าจะกล่าวตนว่าเป็นน้องชายของธรรมราชาได้อย่างไร?
Verse 8
आमन्त्र्य यक्षराजं॑ वै तत: पिब हरस्व च । नातो<न्यथा त्वया शक््यं किंचित् पुष्करमीक्षितुम्
จงทูลขออนุญาตต่อยักษราชเสียก่อน แล้วจึงดื่มน้ำแห่งสระนี้และนำดอกบัวไป มิฉะนั้นแล้ว เจ้าย่อมไม่อาจ—ไม่ว่าด้วยวิธีใด—แม้แต่จะเหลียวมองสิ่งใดในสระนี้ได้
Verse 9
भीमसेन उवाच राक्षसास्तं न पश्यामि धनेश्वरमिहान्तिके । दृष्टवापि च महाराजं नाहं याचितुमुत्सहे
ภีมเสนกล่าวว่า “โอ รากษส! เรามิได้เห็นกุเบระ เจ้าแห่งทรัพย์ อยู่ใกล้ ณ ที่นี้ และแม้เราจะได้พบมหาราชผู้นั้น เราก็มิอาจยอมตนไปทูลขอได้ เพราะกษัตริย์นักรบ (กษัตริยะ) มิได้ขอสิ่งใดจากผู้ใด—นี่คือธรรมอันสืบเนื่องแต่โบราณของเขา เราไม่ปรารถนาจะละทิ้งธรรมแห่งกษัตริยะไม่ว่าด้วยประการใด”
Verse 10
न हि याचन्ति राजान एष धर्म: सनातन: । न चाहं हातुमिच्छामि क्षात्रधर्म कथंचन
ภีมเสนกล่าวว่า “กษัตริย์ไม่พึงขอทาน—นี่คือธรรมอันเป็นนิรันดร์ และเรามิปรารถนาจะละทิ้งจรรยาของกษัตริย์นักรบ (กษัตริยะ) ไม่ว่าโดยประการใด”
Verse 11
इयं च नलिनी रम्या जाता पर्वतनिर्झरे । नेयं भवनमासाद्य कुबेरस्प महात्मन:,यह रमणीय सरोवर पर्वतीय झरनोंसे प्रकट हुआ है, यह महामना कुबेरके घरमें नहीं है
ภีมเสนกล่าวว่า “สระบัวอันรื่นรมย์นี้บังเกิดจากธารน้ำบนภูผา มิใช่สิ่งที่ได้มาด้วยการไปถึงเรือนของท้าวกุเวรผู้มีจิตอันยิ่งใหญ่ หากเป็นทะเลสาบธรรมชาติอันน่าพิศวงซึ่งกำเนิดจากขุนเขา”
Verse 12
तुल्या हि सर्वभूतानामियं वैश्रवणस्य च । एवं गतेषु द्रव्येषु कः क॑ याचितुमर्हति,अतः इसपर अन्य सब प्राणियोंका और कुबेरका भी समान अधिकार है। ऐसी सार्वजनिक वस्तुओंके लिये कौन किससे याचना करेगा?
ภีมเสนกล่าวว่า “ทรัพย์นี้เป็นส่วนอันชอบธรรมเสมอกันของสรรพสัตว์ทั้งปวง—และของไวศรวณะ (ท้าวกุเวร) ด้วย เมื่อทรัพย์ทั้งหลายถูกเข้าใจว่าโดยแท้เป็นของร่วมกันเช่นนี้ ใครเล่าจะพึงขอจากใคร? สิ่งที่เป็นสาธารณะโดยธรรมชาติ ย่อมไม่มีผู้ให้เป็นส่วนตัว และไม่มีผู้ขอเป็นส่วนตัว”
Verse 13
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा राक्षसान् सर्वान् भीमसेनो हामर्षण: । व्यगाहत महाबाहुरनलिनीं तां महाबल:ः
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ชนเมชยะ! ครั้นกล่าวดังนี้แก่เหล่ารากษสทั้งปวงแล้ว ภีมเสนผู้ทรงมหาพละ ผู้มีวงแขนยาว—เดือดดาลด้วยความขุ่นเคืองอันยากข่ม—ก็พุ่งลงสู่สระบัวนั้น”
Verse 14
ततः स राक्षसैर्वाचा प्रतिषिद्ध: प्रतापवान् । मा मैवमिति सक्रोधैर्भर्सयद्धि: समन््ततः,उस समय क्रोधमें भरे राक्षस चारों ओरसे प्रतापी भीमको फटकारते हुए वाणीद्वारा रोकने लगे--“नहीं-नहीं, ऐसा न करो'
แล้วเหล่ารากษสก็ใช้ถ้อยคำขัดขวางผู้ทรงเดชนั้นไว้ ครั้นโกรธเกรี้ยว พวกเขาล้อมรอบทุกทิศแล้วตำหนิอย่างรุนแรงว่า “อย่า—อย่าทำเช่นนั้น!”
Verse 15
कदर्थीकृत्य तु स तान् राक्षसान् भीमविक्रम: । व्यगाहत महातेजास्ते तं सर्वे न््यवारयन्
ภีมผู้มีเดชานุภาพน่าหวาดหวั่นดูหมิ่นเหล่ายักษ์เหล่านั้น แล้วก็ยังลงสู่สระน้ำนั้นอยู่ดี ครั้นเหล่ายักษ์ทั้งปวงเห็นดังนั้น ก็พากันร้องตะโกนและกรูกันเข้ามาขวางหมายจะยับยั้งการรุกคืบของเขา
Verse 16
गृह्नीत बध्नीत विकर्ततेम॑ं पचाम खादाम च भीमसेनम् | क्रुद्धा ब्रुवन्तो डभिययुर्द्रतं ते शस्त्राणि चोट्यम्य विवृत्तनेत्रा:
“จับมัน! มัดมัน! สับมันให้แหลก! เราจะต้มภีมเสนแล้วกินเสีย!” พวกยักษ์ตะโกนด้วยโทสะ ดวงตาถลนจ้องเขม็ง ชูอาวุธแล้วพุ่งเข้าหาเขาอย่างรวดเร็ว
Verse 17
ततः स गुर्वी यमदण्डकल्पां महागदां काञ्चनपट्टनद्धाम् । प्रगृह्दा तानभ्यपत॒त् तरस्वी ततोड<ब्रवीत् तिष्ठत तिष्ठतेति
แล้วภีมเสนยกกระบองมหึมาหนักอึ้งดุจทัณฑ์ของยมราช ซึ่งรัดด้วยแผ่นทองคำขึ้นถือไว้ จากนั้นเขาก็พุ่งเข้าหาเหล่ายักษ์ด้วยความเร็วอันดุดัน พร้อมเปล่งวาจาท้าทายว่า “ยืนหยัดไว้! ยืนหยัดไว้!”
Verse 18
ते तं तदा तोमरपट्टिशाद्यि- व्यविद्धशस्त्रै: सहसा निपेतु: । जिघांसव: क्रोधवशा: सुभीमा भीम॑ समन्तात् परिवद्रुरुग्रा:
ครั้นเห็นดังนั้น เหล่ายักษ์ผู้ดุร้ายยิ่งซึ่งถูกโทสะครอบงำและหมายฆ่าภีม ก็ฉวยทอมระ หอก และปัตติศะ ขวานศึก ตลอดจนศาสตราวุธสำหรับแทงทะลวงอื่น ๆ แล้วกรูกันเข้ามาโดยฉับพลัน ล้อมเขาไว้รอบด้าน ทั้งหมดล้วนมีสันดานกร้าวกราด
Verse 19
वातेन कुन्त्यां बलवान् सुजात: शूरस्तरस्वी द्विषतां निहन्ता । सत्ये च धर्मे च रत: सदैव पराक्रमे शत्रुभिरप्रधृष्य:
ภีมเสนผู้ถือกำเนิดจากครรภ์กุนตีโดยเดชแห่งพระวายุ เป็นผู้มีกำลังใหญ่และชาติกำเนิดประเสริฐ—กล้าหาญ ว่องไวในฤทธิ์ และเป็นผู้ปราบศัตรู เขายึดมั่นในสัจจะและธรรมะอยู่เสมอ และในเชิงวีรกรรมก็ยากจะมีผู้ต้านทาน ต่อให้ศัตรูมากมายร่วมกันก็ยังมิอาจปราบเขาได้
Verse 20
तेषां स मार्गान् विविधान् महात्मा विहत्य शस्त्राणि च शात्रवाणाम् | यथा प्रवीरान् निजघान भीम: परं शतं पुष्करिणीसमीपे
มหาตมะภีมะทำลายกลศึกนานาประการของศัตรูและทำให้อาวุธทั้งหลายของพวกเขาไร้ผล แล้ว ณ ใกล้สระปุษกรินีนั้น เขาสังหารยอดนักรบของพวกเขามากกว่าร้อยคน
Verse 21
ते तस्य वीर्य च बल॑ च दृष्टवा विद्याबलं बाहुबलं तथैव । अशवनुवन्त: सहितं समन्ताद् द्रुतं प्रवीरा: सहसा निवृत्ता:
ครั้นเห็นวีรภาพและกำลังของเขา—ทั้งกำลังจากวิชาและกำลังแห่งแขน—เหล่ารากษสผู้กล้าหาญแม้จะรวมตัวล้อมรอบทุกด้านก็ทานแรงพุ่งเข้าของเขาไม่ไหว จึงหันกลับอย่างฉับพลันและรวดเร็ว ทิ้งการรบไป
Verse 22
विदीर्यमाणास्तत एव तूर्ण- माकाशमास्थाय विमूढसंज्ञा: । कैलासश्ज्ण्यभिदुद्र॒वुस्ते भीमार्दिता: क्रोधवशा: प्रभग्ना:
เมื่อถูกทำลายย่อยยับ ณ ที่นั้นเอง พวกเขารีบขึ้นสู่ท้องฟ้าอย่างฉับพลัน สติสัมปชัญญะเลอะเลือน ถูกภีมะกระหน่ำจนใจแตกพ่าย เหล่ารากษสผู้ถูกครอบงำด้วยโทสะนั้นจึงหนีไปยังยอดเขาไกรลาส
Verse 23
स शक्रवद् दानवदैत्यसड्घान् विक्रम्य जित्वा च रणेडरिसड्घान् । विगाह्द[ तां पुष्करिणीं जितारि: कामाय जग्राह ततो<म्बुजानि
ภีมะผู้พิชิตศัตรูแสดงเดชานุภาพดุจพระอินทร์ เข้าตีและมีชัยเหนือหมู่ทัพทานวะและไทตยะในสนามรบ ครั้นปราบกองศัตรูได้แล้ว เขาก็ดำลงสู่สระปุษกรินีนั้น และเริ่มเก็บดอกบัวตามปรารถนา
Verse 24
ततः स पीत्वामृतकल्पमम्भो भूयो बभूवोत्तमवीर्यतेजा: । उत्पाट्य जग्राह च सो<म्बुजानि सौगन्धिकान्युत्तमगन्धवन्ति
แล้วเขาดื่มน้ำในสระนั้นอันหวานดุจอมฤต จึงกลับมีพละและรัศมีอันยอดเยี่ยมอีกครั้ง จากนั้นเขาก็ถอนและเก็บดอกบัวสวคันธิกะซึ่งมีกลิ่นหอมเลิศ
Verse 25
ततस्तु ते क्रोधवशा: समेत्य धनेश्वरं भीमबलप्रणुन्ना: । भीमस्य वीर्य च बल॑ च संख्ये यथावदाचख्युरतीव भीता:
ครั้นแล้ว พวกเขาถูกแรงฤทธิ์ของภีมะกดข่มจนหวาดหวั่นยิ่งนัก แม้โทสะยังครอบงำ จึงพร้อมใจกันไปเฝ้าท้าวกุเวร เจ้าแห่งทรัพย์สิน แล้วกราบทูลรายงานโดยพิสดารถึงเดชและกำลังของภีมะในสนามรบ ทั้งสิ้นนั้นด้วยความกลัวจนตัวสั่น
Verse 26
तेषां वचस्तत् तु निशम्य देव: प्रहस्य रक्षांसि ततो5भ्युवाच । गृह्नातु भीमो जलजानि कामात् कृष्णानिमित्तं विदितं ममैतत्
เมื่อทรงสดับถ้อยคำของพวกนั้นแล้ว ท้าวกุเวรผู้เป็นเทพผู้ประเสริฐก็ทรงแย้มสรวล และตรัสแก่เหล่ารากษสว่า “เรารู้เหตุอยู่แล้ว—จงให้ภีมะเก็บดอกบัวที่เกิดในน้ำได้ตามปรารถนา เพราะกฤษณา (เทราปที) เป็นเหตุแห่งเรื่องนี้”
Verse 27
ततोअभ्यनुज्ञाप्य धनेश्वरं ते जग्मु: कुरूणां प्रवरं विरोषा: | भीमं च तस्यां ददृशुर्नलिन्यां यथोपजोषं विहरन्तमेकम्
ครั้นได้รับพระอนุญาตจากท้าวกุเวรแล้ว เหล่ารากษสก็ละความโกรธ มุ่งไปหาภีมะผู้ประเสริฐแห่งวงศ์กุรุ และได้เห็นภีมะอยู่เพียงลำพัง ณ สระบัวนั้น กำลังสำราญตามอัธยาศัย
Verse 153
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशती र्थयात्राके प्रसंगमें सौगन्धिकाहरणविषयक एक सौ तिरपनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ วนปารวะ ภาคตถิยาตรา (การจาริกแสวงบุญ) ในบริบทการจาริกของโลมศะ ตอนว่าด้วยการได้มาซึ่งดอกเสาวคันธิกะอันหอม บทที่หนึ่งร้อยห้าสิบสามได้สิ้นสุดลง
Verse 154
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां सौगन्धिकाहरणे चतुष्पड्चाशदधिकशततमो<्ध्याय:
อิติ ในศรีมหาภารตะ วนปารวะ ภาคตถิยาตรา กล่าวถึงการจาริกของโลมศะ ตอนว่าด้วยการได้มาซึ่งดอกเสาวคันธิกะอันหอม บทที่หนึ่งร้อยห้าสิบสี่ได้สิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
The tension is between immediate survival in exile and long-term duty: Yudhiṣṭhira must conserve morale and legitimacy while pursuing a deliberate route that depends on counsel, restraint, and deferred objectives (including Arjuna’s absence).
The chapter models governance-by-conduct: a leader should consult the learned, honor hosts, accept discipline as formative, and treat hardship as a phase to be crossed through duty-aligned action rather than reactive force.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter’s meta-function is structural—linking Arjuna’s vow, the party’s regulated movement, and the sacred-geographic pedagogy that prepares subsequent encounters and teachings.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.