Adhyaya 14
Dyūta-doṣa-prakāśana — Kṛṣṇa’s Critique of Gambling and the Exile Crisis
Upa-parva: Dice-Consequences Discourse (Dyūta-nindā / Exile-Context Episode)
Chapter 14 presents Vāsudeva (Kṛṣṇa) addressing a Kuru prince in exile-context, stating that had he been present in Dvārakā’s earlier phase, he would have gone to the Kuru dice-match even uninvited. He outlines a planned intervention: to prohibit the game by demonstrating its many defects; to convene senior authorities (Bhīṣma, Droṇa, Kṛpa, and Bāhlīka) as institutional counterweights; and to assign responsibility to the instigators, notably Duryodhana, for corrupting the royal order. Kṛṣṇa enumerates gambling’s predictable consequences—rapid loss of wealth, unconsumed property destruction, escalation of harsh speech, and compulsive repetition. He situates gambling among four ‘vyasana’ driven by desire: women, dice, hunting, and drinking, with gambling singled out as especially requiring explicit censure. If persuasion failed, he claims he would have restrained the offender by force and fractured the coalition of deceptive sabhā-members who enabled the vice. The chapter closes with Kṛṣṇa’s acknowledgment that his absence in Ānarta allowed the calamity, and his urgent arrival after hearing of the Pandavas’ distress, expressing shared anguish at witnessing their suffering.
Chapter Arc: द्यूत-सभा में समय पर न पहुँच पाने का कारण पूछे जाने पर श्रीकृष्ण स्वयं अपनी अनुपस्थिति का रहस्य खोलते हैं—वे हस्तिनापुर से दूर, शाल्व के सौभ-नगर पर प्रलय-सम युद्ध में उलझे थे। → कृष्ण शिशुपाल-वध के बाद शाल्व के क्रोध और प्रतिशोध की पृष्ठभूमि बताते हैं; शाल्व का सौभ-विमान, दानवी सेना और उसकी धृष्ट प्रतिज्ञा द्वारका के लिए संकट बनती है। कृष्ण प्रतिज्ञा करते हैं कि शाल्व का गर्व चूर किए बिना वे लौटेंगे नहीं। → कृष्ण पाञ्चजन्य शंख फूँककर शाल्व को समर में ललकारते हैं; सौभ-निवासी दानवों सहित घोर युद्ध होता है और कृष्ण उन्हें वश में कर भूमि पर गिरा देते हैं—सौभ-युद्ध का निर्णायक क्षण। → शाल्व-सौभ का विनाश कर कृष्ण का उद्देश्य पूर्ण होता है; तभी उन्हें हस्तिनापुर में द्यूत से उपजा अनर्थ सुनाई देता है और वे दुखित होकर पाण्डवों को देखने के लिए शीघ्र लौट आते हैं—यही उनके विलंब का कारण था। → कृष्ण के लौटते ही द्यूत-जनित विपत्ति का भार सामने है—अब पाण्डवों के वन-गमन और आगे के धर्म-संकटों का मार्ग खुलता है।
Shlokas
Verse 1
हि ० आय न [हुक हि 7 आम चतुर्दशो 5 ध्याय: द्यूतके समय न पहुँचनेमें श्रीकृष्णके द्वारा शाल्वके साथ युद्ध करने और सौभविमानसहित उसे नष्ट करनेका संक्षिप्त वर्णन युधिछिर उवाच असांनिध्यं कथं कृष्ण तवासीदू वृष्णिनन्दन । क्व चासीदू विप्रवासस्ते कि चाकार्षी: प्रवासत:
ยุธิษฐิระกล่าวว่า— “โอ้กฤษณะ ผู้เป็นความรื่นรมย์แห่งวงศ์วฤษณี เหตุใดท่านจึงมิได้อยู่ ณ ที่นี้ เมื่อการจัดการเล่นสกากำลังถูกตระเตรียม? ในกาลที่ท่านห่างหายไปนั้น ท่านพำนักอยู่ ณ ที่ใด และการไปครั้งนั้นท่านได้บรรลุประโยชน์อันใด?”
Verse 2
श्रीकृष्ण उवाच शाल्वस्य नगरं सौभं॑ गतो<5हं भरतर्षभ । निहन्तुं कौरवश्रेष्ठ तत्र मे शूणु कारणम्
ศรีกฤษณะกล่าวว่า— “โอ้ผู้ประเสริฐแห่งภารตะ โอ้ผู้เลิศแห่งกุรุ! เราได้ไปเพื่อทำลายเมืองของศาลวะที่ชื่อ ‘เสาบหะ’ จงฟังเหตุจากเราเถิด”
Verse 3
महातेजा महाबाहुर्यः स राजा महायशा: । दमघोषात्मजो वीर: शिशुपालो मया हतः
ศรีกฤษณะกล่าวว่า— “พระเจ้าศิศุปาล ผู้กล้าหาญ โอรสแห่งทมโฆษะ ผู้มีเดชานุภาพยิ่ง แขนแกร่งกล้า และเกียรติยศกว้างไกล—เรานั่นเองเป็นผู้สังหารเขา”
Verse 4
यज्ञे ते भरतश्रेष्ठ राजसूये<र्हणां प्रति । स रोषवशमापन्नो नामृष्यत दुरात्मवान्
ศรีกฤษณะกล่าวว่า— “โอ้ผู้ประเสริฐแห่งภารตะ! ในพิธีราชสูยะของท่าน ครั้นเมื่อเรื่องเกียรติยศสูงสุด (อรฆยะ) ถูกหยิบยกขึ้น ชายผู้ใจชั่วนั้นตกอยู่ใต้อำนาจโทสะ จึงมิอาจทนได้”
Verse 5
श्र॒त्वा तं निहतं शाल्वस्तीव्ररोषसमन्वित: । उपायाद् द्वारकां शून्यामिहस्थे मयि भारत
ศรีกฤษณะกล่าวว่า— “โอ้ภารตะ! ครั้นได้ยินว่าเขาถูกสังหารแล้ว ศาลวะก็เดือดดาลด้วยโทสะอันรุนแรง; และเมื่อเราพำนักอยู่ ณ ที่นี้ เขาก็ยกทัพเข้าตีทวารกาซึ่งไร้ผู้พิทักษ์”
Verse 6
स तत्र योधितो राजन कुमारैर्वष्णिपुड्वै: । आगतः: कामगं सौभमारुहौव नृशंसवत्
ข้าแต่มหาราช ณ ที่นั้น เขาถูกเหล่าเจ้าชายผู้เลิศแห่งวงศ์วฤษณีเข้าต้านทานในศึก ครั้นขึ้นสู่ “เสาบฺหะ” นครเวหาซึ่งเคลื่อนไปได้ตามใจผู้ครอบครอง เขาก็มาและเริ่มสังหารพวกยาทวะดุจคนอำมหิต
Verse 7
ततो वृष्णिप्रवीरांस्तान् बालान् हत्वा बहुंस्तदा । पुरोद्यानानि सर्वाणि भेदयामास दुर्मति:,उस खोटी बुद्धिवाले शाल्वने वृष्णिवंशके बहुतेरे बालकोंका वध करके नगरके सब बगीचोंको उजाड़ डाला
แล้วศาลวะผู้มีจิตคิดชั่ว ครั้นฆ่าเด็กหนุ่มจำนวนมากซึ่งเป็นบุตรหลานของวีรบุรุษเอกแห่งวงศ์วฤษณีแล้ว ก็ยังทำลายสวนหลวงและอุทยานทั้งปวงให้พินาศ
Verse 8
उक्तवांश्व महाबाहो क्वासौ वृष्णिकुलाधम: । वासुदेव: स मन्दात्मा वसुदेवसुतो गत:,महाबाहो! उसने यादवोंसे पूछा--“वह वृष्णिकुलका कलंक मन्दात्मा वसुदेवपुत्र वासुदेव कहाँ है?
เขากล่าวว่า “โอ้ผู้มีพาหาอันเกรียงไกร! ไฉนเล่า วาสุเทวะ บุตรแห่งวสุเทวะ ผู้เป็นมลทินแห่งวงศ์วฤษณี ผู้อับปัญญานั้นอยู่ที่ใด? เขาไปไหนแล้ว?”
Verse 9
तस्य युद्धार्थिनो दर्प युद्धे नाशयितास्म्यहम् । आनर्ता: सत्यमाख्यात तत्र गन्तास्मि यत्र सः
“ผู้ใดกระหายศึกนัก ข้าจักบดขยี้ทิฐิของผู้นั้นในสนามรบ โอ้ชาวอานรตะ! จงบอกความจริงมา—เขาอยู่ที่ใด? เขาอยู่แห่งหนใด ข้าก็จักไปยังแห่งหนนั้น”
Verse 10
त॑ हत्वा विनिवर्तिष्ये कंसकेशिनिषूदनम् | अहत्वा न निवर्तिष्ये सत्येनायुधभालभे
“เมื่อข้าฆ่าเขา—กฤษณะผู้ปราบกังสะและเคศิน—แล้วเท่านั้นข้าจักกลับ หากมิได้ฆ่าเขา ข้าจักไม่กลับเลย ด้วยสัจจะ ข้าขอสาบานโดยวางมือเหนืออาวุธของข้า: ข้าจะไม่หวนคืนหากยังมิได้สังหารกฤษณะ”
Verse 11
क्वासौ क्वासाविति पुनस्तत्र तत्र प्रधावति । मया किल रणे योद्धुं काड्क्षमाण: स सौभराट्
เขาวิ่งวุ่นไปทั่วซ้ำแล้วซ้ำเล่า พลางร้องว่า “เขาอยู่ที่ไหน เขาอยู่ที่ไหน?” ด้วยความใคร่จะรบกับเราในสนามยุทธ์ ศาลวะ—เจ้าแห่งนครเวหาส์สೌภะ—วิ่งวนทั่วสมรภูมิ ถามผู้คนทุกผู้ด้วยคำถามเดียวกัน
Verse 12
अद्य तं पापकर्माणि क्षुद्रें विश्वासघातिनम् । शिशुपालवधामर्षाद् गमयिष्ये यमक्षयम्
เขากล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา! ด้วยความเดือดดาลเพราะการสังหารศิศุปาล วันนี้เราจะส่งผู้นั้น—ผู้ต่ำช้า ทำบาป และทรยศต่อความไว้วางใจ—ไปยังยมโลก”
Verse 13
मम पापस्वभावेन भ्राता येन निपातित: । शिशुपालो महीपालस्तं वधिष्ये महीपते
“ด้วยสันดานอันเป็นบาปของเรา พี่น้องของเรา—พระราชาศิศุปาล—ถูกผู้นั้นโค่นลง; ฉะนั้น ข้าแต่เจ้าแห่งแผ่นดิน เราจักสังหารผู้นั้น”
Verse 14
भ्राता बालश्न राजा च न च संग्राममूर्थनि । प्रमत्तश्न हतो वीरस्तं हनिष्ये जनार्दनम्
“เขาเป็นพี่น้องของเรา—ยังเยาว์วัย; อีกทั้งเป็นพระราชา; มิได้ยืนอยู่ ณ แนวหน้าศึก; และถูกสังหารยามเผลอไผล. เมื่อวีรบุรุษถูกฆ่าในสภาพเช่นนั้น เราจักสังหารชนารทนะให้จงได้”
Verse 15
एवमादि महाराज विलप्य दिवमास्थित: । कामगेन स सौभेन क्षिप्त्वा मां कुरुनन्दन
ข้าแต่มหาราช! คร่ำครวญด้วยถ้อยคำเช่นนี้และอื่น ๆ แล้ว โยนคำกล่าวโทษมาที่เรา เขาก็ยังคงสถิตอยู่บนเวหา. โอ้ผู้เป็นความชื่นใจแห่งกุรุ! ด้วยสೌภวิมานซึ่งเคลื่อนไปได้ตามใจ เขาจึงลอยค้างอยู่เบื้องบน
Verse 16
तमश्रौषमहं गत्वा यथावृत्त: स दुर्मति: । मयि कौरव्य दुष्टात्मा मार्तिकावतको नृप:
พระศรีกฤษณะตรัสว่า “โอ กุรุผู้ประเสริฐยิ่ง ครั้นเราจากที่นี่ไปยังทวารกาแล้ว เราได้สดับเรื่องราวทั้งหมดโดยพิสดาร—ว่า พระเจ้าศาลวะ ผู้ครองแคว้นมารติกาวตะ ผู้มีจิตชั่วและปัญญาอันวิปลาส ได้ประพฤติด้วยความพยาบาทต่อเรา และกล่าวถ้อยคำกล่าวโทษใส่ร้ายทั้งหลาย”
Verse 17
ततो5हमपि कौरव्य रोषव्याकुलमानस: । निश्चित्य मनसा राजन् वधायास्य मनो दधे,कुरुनन्दन! तब मेरा मन भी रोषसे व्याकुल हो उठा। राजन्! फिर मन-ही-मन कुछ निश्चय करके मैंने शाल्वके वधका विचार किया
แล้วกุรุวงศ์เอ๋ย ใจของเราก็ปั่นป่วนด้วยโทสะเช่นกัน โอ พระราชา ครั้นเราตัดสินแน่วแน่ในดวงใจแล้ว เราก็ตั้งจิตมุ่งหมายจะประหารเขา
Verse 18
आनर्तेषु विमर्द च क्षेपं चात्मनि कौरव । प्रवृद्धमवलेपं च तस्य दुष्कृतकर्मण:
โอ กุรุผู้เลิศ, โอ พระราชาแห่งแผ่นดิน! ครั้นเรารำพึงถึงความพินาศใหญ่ที่เขาก่อในแคว้นอานรรตะ ถึงถ้อยคำกล่าวโทษที่เขาขว้างใส่เรา และถึงความโอหังที่พองโตของคนทำบาปผู้นั้น เราจึงออกเดินทางเพื่อทำลายเมืองเสาภะ เมื่อสืบเสาะไปทุกทิศ ในที่สุดเราก็เห็นเขาอยู่บนเกาะหนึ่งกลางมหาสมุทร
Verse 19
ततः सौभवधायाह ूं प्रतस्थे पृथिवीपते । स मया सागरावरतें दृष्ट आसीत् परीप्सता
แล้วโอ พระราชา เราออกเดินทางด้วยหมายจะทำลายเสาภะ โอ กุรุผู้เลิศ ขณะเราตามหาเขา เราได้เห็นเขาอยู่บนเกาะหนึ่งท่ามกลางวังวนแห่งมหาสมุทร
Verse 20
ततः प्रध्माप्प जलजं पाउ्चजन्यमहं नृप । आहूय शाल्वं समरे युद्धाय समवस्थित:,नरेश्वर! तदनन्तर मैंने पाउचजन्य शंख बजाकर शाल्वको समरभूमिमें बुलाया और स्वयं भी युद्धके लिये उपस्थित हुआ
แล้วโอ พระราชา เราเป่าสังข์ปาญจชันยะอันกำเนิดจากสายน้ำ กู่เรียกศาลวะเข้าสู่สนามรบเพื่อทำศึก และเราก็ยืนหยัดเตรียมพร้อมสำหรับการรบด้วยตนเอง
Verse 21
तन्मुहूर्तमभूद् युद्ध तत्र मे दानवै: सह । वशीभूताश्न मे सर्वे भूतले च निपातिता:,वहाँ सौभनिवासी दानवोंके साथ दो घड़ीतक मेरा युद्ध हुआ और मैंने सबको वशमें करके पृथ्वीपर मार गिराया
ในชั่วขณะอันสั้นนั้น ณ ที่นั้น เราได้รบกับเหล่าทานวะ แล้วเราก็ครอบงำพวกเขาทั้งหมดและฟาดให้ล้มลงสู่พื้นพิภพ
Verse 22
एतत् कार्य महाबाहो येनाहं नागमं तदा । श्रुत्वैव हास्तिनपुरं द्यूतं चाविनयोत्थितम् । ट्रुतमागतवान् युष्मान् द्रष्टकाम: सुदु:ःखितान्
โอ้ผู้มีพาหาอันเกรียงไกร! ด้วยภารกิจเร่งด่วนนี้เอง เราจึงมาในกาลนั้นมิได้ แต่ครั้นได้ยินว่า ณ หัสตินาปุระมีการเล่นสกาที่เกิดจากความอหังการ เราก็รีบเร่งมาที่นี่ทันที ด้วยปรารถนาจะได้พบพวกท่านผู้ตกอยู่ในความทุกข์อันลึกยิ่ง
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a leader should rely solely on persuasion and institutional elders to prevent a destructive practice, or employ coercive restraint when vice-driven actions threaten collective welfare and lawful order.
Unchecked desire-based habits generate cascading harms—economic loss, verbal aggression, and compulsive repetition—so dharma requires early restraint, truthful diagnosis of causes, and accountability for enablers as well as direct actors.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is diagnostic and normative—positioning the dice disaster as a preventable governance failure and framing exile suffering as an ethical lesson in vice, complicity, and corrective action.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.