Adhyaya 125
Cyavana’s Reconciliation with Indra; Tīrtha-Indexing at Ārcīka-parvata and Yamunā (Chapter 125)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā Parva (Pilgrimage Cycle within Āraṇyaka Parva)
Lomāśa recounts a climactic moment in the Cyavana narrative: Indra (Śatakratu) confronts the sage in fear as Cyavana appears with a terrifying, open-mouthed aspect, poised to consume him. Indra seeks appeasement, affirming that the Aśvinīkumāras are henceforth worthy of Soma and ratifying Cyavana’s act as truthful and properly grounded. Cyavana’s anger subsides; he releases Indra and redistributes ‘mada’ (here framed as a force associated with indulgence and excess) into domains such as drink, sexuality, gaming, and hunting, indicating a regulated re-allocation of disruptive potency rather than its total erasure. The narration then pivots from mythic resolution to pilgrimage cartography: Lomāśa points out Cyavana’s celebrated lake, instructs ritual offerings (tarpana) to ancestors and deities, and directs the Pandavas toward Saindhava forest features, channels (kulyā), and multiple Puṣkara waters. Further, he indexes Ārcīka-parvata as a residence of sages, a locus of Maruts, and a landscape dense with divine shrines; he names associated ascetic groups (Vaikhānasas, Vālakhilyas) and recommends circumambulation and bathing at three sacred peaks and three springs. The chapter concludes with additional sacred-historical markers—figures who dwelt or performed rites there (including references to Śaṃtanu, Śunaka, Nara-Nārāyaṇa), the inexhaustible Yamunā stream, and exemplary royal sacrifices—positioning geography as an archive of dharma-practice and reputation.
Chapter Arc: लोमश ऋषि युधिष्ठिर को सौकन्योपाख्यान के अगले मोड़ पर ले जाते हैं—च्यवन ऋषि के यज्ञ में अश्विनीकुमारों के ‘भाग’ को लेकर देवसभा में असंतुलन की आहट सुनाई देती है। → अश्विनीकुमारों को यज्ञ-भाग दिलाने का निर्णय इन्द्र के अधिकार और प्रतिष्ठा को चुनौती देता है। इन्द्र भय से जकड़ा, क्रोध और असुरक्षा के बीच च्यवन के सामने खड़ा होता है; देव-व्यवस्था में ‘कौन किसका अधिकारी’—यह प्रश्न तीखा हो उठता है। → च्यवन के तपोबल और वचन-बल के सामने देवराज इन्द्र भयपीड़ित होकर झुकता है और स्वीकार करता है कि अश्विनीकुमारों को सोम/यज्ञ-भाग मिलना चाहिए—यही क्षण देवताओं के अहं का टूटना और ऋषि-तेज की सर्वोच्चता का उद्घोष बनता है। → इन्द्र संकट-मुक्त होता है—विरोध छोड़कर प्रसाद मांगता है, और च्यवन का यज्ञ ‘मिथ्या न हो’ इस प्रकार व्यवस्था स्थिर होती है। लोमश इस प्रसंग को तीर्थयात्रा के नैतिक पाठ की तरह युधिष्ठिर के सामने रखकर आगे के तीर्थ-वर्णन की ओर कथा को मोड़ते हैं। → तीर्थ-परिक्रमा के अगले चरण में लोमश ‘स्थाणु-मन्त्र’ और संधि-काल (त्रेता-द्वापर) की सिद्धि-सूचना देते हुए संकेत करते हैं कि आगे के तीर्थों में और भी गूढ़ फल-श्रुतियाँ तथा रहस्य खुलेंगे।
Shlokas
Verse 1
हि >> न () है 7-2 पजञ्चविशर्त्याधिकशततमो< ध्याय: अश्िनीकुमारोंका यज्ञमें भाग स्वीकार कर लेनेपर इन्द्रका संकट-मुक्त होना तथा लोमशजीके द्वारा अन्यान्य तीर्थोंके महत्त्वका वर्णन लोगमश उवाच तं॑ दृष्टवा घोरवदनं मर्द देव: शतक्रतुः । आयान्तं भक्षयिष्यन्तं व्यात्ताननमिवान्तकम्
โลมาศะกล่าวว่า “โอ้ยุธิษฐิระ ครั้นพระศตกรตุ ผู้เป็นราชาแห่งเทวะ เห็นมรรทะผู้มีพักตร์น่าสะพรึงกำลังตรงเข้ามาเพื่อจะเขมือบพระอินทร์ อ้าปากกว้างดุจมัจจุราชเอง ก็พลันหวาดหวั่นสะท้านใจ”
Verse 2
भयात् संस्तम्भितभुज: सृक्किणी लेलिहन् मुहुः । ततोअब्रवीद् देवराजश्व्यवनं भयपीडित:
โลมศะกล่าวว่า— ด้วยความหวาดกลัว แขนของพระอินทร์แข็งค้าง; พระองค์เลียมุมปากซ้ำแล้วซ้ำเล่า ครั้นทอดพระเนตรอสูรมทะผู้มีปากอ้ากว้างน่าสะพรึงดุจมัจจุราช กำลังพุ่งเข้ามาเพื่อกลืนกิน พระอินทร์ผู้เป็นจอมเทพก็สะท้านด้วยภัยพินาศ แล้วตรัสแก่ฤๅษีจยวนะว่า— “โอ้ บุตรแห่งภฤคุ! ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป อัศวินกุมารทั้งสองจักมีสิทธิ์ดื่มโสม วาจาของเรานี้เป็นสัตย์ ขอท่านโปรดเมตตาแก่เราเถิด”
Verse 3
सोमाहविश्विनावेतावद्यप्रभृति भार्गव । भविष्यत: सत्यमेतद् वचो विप्र: प्रसीद मे
โลมศะกล่าวว่า— “โอ้ ภารควะ! ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป อัศวินทั้งสองจักมีสิทธิ์ดื่มโสม วาจานี้จักเป็นจริงแน่นอน โอ้ พราหมณ์ โปรดเมตตาแก่เราเถิด”
Verse 4
न ते मिथ्या समारम्भो भवत्वेष परो विधि: । जानामि चाह ं विप्रर्षे न मिथ्या त्वं करिष्यसि
โลมศะกล่าวว่า— “ขอให้การเริ่มยัญของท่านอย่ากลายเป็นสิ่งสูญเปล่า; สิ่งที่ท่านได้ตั้งไว้จงดำรงเป็นบัญญัติสูงสุด โอ้ พรหมฤๅษี เรารู้จักท่าน—ปณิธานของท่านย่อมไม่เป็นเท็จ เพราะฉะนั้นโปรดเมตตาแก่เราเถิด; จงเป็นไปตามที่ท่านปรารถนา”
Verse 5
सोमाहविश्चिनावेतौ यथा वाद्य कृतौ त्वया । भूय एव तु ते वीर्य प्रकाशेदिति भार्गव
โลมศะกล่าวว่า— “โอ้ ภารควะ! ดังที่ท่านได้สร้างทั้งสอง—โสมาหวิและจินา—ประหนึ่งเครื่องดนตรีที่รอการบรรเลง ขอให้เดชานุภาพของท่านปรากฏขึ้นอีกครั้งหนึ่ง”
Verse 6
सुकन्याया: पितुश्नास्य लोके कीर्ति: प्रथेदिति । अतो मयैतद् विहितं तव वीर्यप्रकाशनम्
โลมศะกล่าวว่า— “เพื่อให้เกียรติยศของบิดาแห่งสุกัญญาแผ่ไพศาลไปในโลก เราจึงจัดการนี้ขึ้น—คือให้เดชานุภาพของท่านปรากฏแก่สาธารณะ”
Verse 7
एवमुक्तस्य शक्रेण भार्गवस्य महात्मन:
ครั้นพระอินทร์ตรัสดังนั้น ความพิโรธของมหาฤๅษีภารคพะ คือจยวน ก็สงบลงโดยเร็ว และในบัดดลนั้นเองท่านได้ปลดเปลื้องพระปุรันทรา (พระอินทร์) ให้พ้นจากความทุกข์ทั้งปวง ข้าแต่พระราชา ฤๅษีผู้ทรงเดชนั้นจึงแบ่ง “มทะ” อันเป็นความหลงระเริงโอหังที่ท่านเคยก่อให้เกิดขึ้นมาก่อน ให้แยกไปสถิตในที่สี่ประการ คือ การดื่มสุรา สตรี การพนัน และการล่าสัตว์ เมื่อขับมทะให้ห่างไกลด้วยประการฉะนี้ ท่านได้ยังพระอินทร์พร้อมด้วยอัศวินกุมารทั้งสองและหมู่เทพทั้งปวงให้ชุ่มชื่นด้วยโสม และยังยัญพิธีของพระเจ้าศรยาติให้สำเร็จบริบูรณ์ ครั้นประกาศฤทธานุภาพอันอัศจรรย์ให้เลื่องลือไปทั่วโลกแล้ว ฤๅษีจยวนผู้เป็นเลิศในวาจาได้พำนักรื่นรมย์ในป่าพร้อมด้วยสุคนยา ภรรยาผู้เป็นที่รัก โอ้ ยุธิษฐิระ สระน้ำที่ก้องด้วยเสียงนกและงามเรืองรองนี้ เป็นของมหาฤๅษีจยวนผู้นั้นเอง
Verse 8
स मन्युर्व्यगमच्छीघ्रं मुमोच च पुरंदरम् । मर्द च व्यभजद् राजन पाने स्त्रीषु च वीर्यवान्
โลมศะกล่าวว่า “ความพิโรธของท่านสงบลงโดยเร็ว และท่านได้ปลดเปลื้องปุรันทรา (พระอินทร์) ให้พ้นจากความทุกข์ แล้วฤๅษีผู้ทรงเดชนั้น ข้าแต่พระราชา ได้แบ่ง ‘มทะ’—ความหลงระเริงอันมึนเมาที่ท่านเคยก่อขึ้น—ให้แยกไปอยู่ตามขอบเขตต่าง ๆ คือ การดื่มสุรา สตรี (และตามกระแสเรื่องที่สืบกันมา ยังรวมถึงสิ่งยั่วยุอันเสื่อมทรามอื่น ๆ ด้วย) ด้วยการจัดระเบียบมทะเช่นนี้ ท่านจึงฟื้นความสมดุลในหมู่เทพ และธำรงระเบียบแห่งธรรมให้กลับคืนมา”
Verse 9
अक्षेषु मृगयायां च पूर्वसृष्टं पुनः पुन: । तदा मद विनिक्षिप्य शक्रं संतर्प्प चेन्दुना
โลมศะกล่าวว่า “มทะที่เคยถูกสร้างขึ้นก่อนนั้น ถูกกำหนดซ้ำแล้วซ้ำเล่าให้ไปลงที่การพนันและการล่าสัตว์ ครั้นจัดวางมทะไว้เช่นนั้นแล้ว ฤๅษีก็ยังพระศักระ (พระอินทร์) ให้ชุ่มชื่นด้วยโสม—ดุจน้ำอมฤตแห่งจันทร์—และกู้พระองค์ให้พ้นจากความทุกข์”
Verse 10
अश्रिभ्यां सहितान् देवान् याजयित्वा च त॑ नृपम् । विख्याप्य वीर्य लोकेषु सर्वेषु वदतां वर:
โลมศะกล่าวว่า “เมื่อฤๅษีได้ประกอบยัญพิธีแก่หมู่เทพพร้อมด้วยอัศวินกุมารทั้งสอง และยังให้พระราชาผู้นั้นประกอบพิธีให้สำเร็จแล้ว ฤๅษีผู้เป็นเลิศในวาจาก็ประกาศเดชานุภาพของตนให้เลื่องลือไปทั่วทุกโลก”
Verse 11
सुकन्यया सहारण्ये विजहारानुकूलया । तस्यैतद् द्विजसंघुष्टं सरो राजन् प्रकाशते
โลมศะกล่าวว่า “ฤๅษีจยวนได้รื่นรมย์อยู่ในป่าพร้อมด้วยสุคนยา ภรรยาผู้จงรักภักดีและเกื้อกูล ข้าแต่พระราชา สระน้ำที่ก้องด้วยเสียงนกนี้เป็นของท่าน และส่องประกายด้วยรัศมีแห่งตบะของท่านเอง”
Verse 12
अत्र त्वं सह सोदर्य: पितृन् देवांश्व॒ तर्पय । एतद् दृष्टवा महीपाल सिकताक्षं च भारत
โลมศะกล่าวว่า: “ณ ที่นี้ เจ้าจงร่วมกับพี่น้องประกอบพิธีตัรปณะเพื่อบูชาบรรพชน (ปิตฤ) และเทพทั้งหลาย โอ้พระราชา โอ้ภารตะ—เมื่อได้เห็นสถานนี้และตถาคต ‘สิกตากษะ’ ตีรถะแล้ว จงประพฤติตามควรแก่ธรรมเนียมเถิด”
Verse 13
सैन्धवारण्यमासाद्य कुल्यानां कुरु दर्शनम् | पुष्करेषु महाराज सर्वेषु च जल॑ स्पृश
โลมศะกล่าวว่า: “เมื่อไปถึงป่าไสณฑวะแล้ว โอ้มหาราช จงไปชมคูคลองชลประทานทั้งหลาย และที่สระปุษกรทุกแห่ง จงสัมผัสน้ำ”
Verse 14
स्थाणोर्मन्त्राणि च जपन् सिद्धि प्राप्स्यसि भारत । संधिद्वयोर्नरश्रेष्ठ त्रेताया द्वापरस्य च
โลมาศะกล่าวว่า: “โอ้ภารตะ ด้วยการสวดภาวนามนตร์ของสถาณุ (พระศิวะ) อย่างไม่ขาดสาย เจ้าจักบรรลุสิทธิผล โอ้ยอดมนุษย์! โดยเฉพาะยิ่งในกาลสันธิแห่งยุคทั้งสอง—คราวเปลี่ยนเข้าสู่เตรตา และคราวเปลี่ยนเข้าสู่ทวาปร”
Verse 15
तुम भाइयोंसहित इसमें स्नान करके देवताओं और पितरोंका तर्पण करो। भूपाल! भरतनन्दन! इस सरोवरका और सिकताक्षतीर्थका दर्शन करके सैन्धवारण्यमें पहुँचकर वहाँकी छोटी-छोटी नदियोंके दर्शन करना। महाराज! यहाँके सभी तालाबमें जाकर जलका स्पर्श करो। भारत! स्थाणु (शिव)-के मन्त्रोंका जप करते हुए उन तीर्थोंमें स्नान करनेसे तुम्हें सिद्धि प्राप्त होगी। नरश्रेष्ठ! यह त्रेता और द्वापरकी संधिके समय प्रकट हुआ तीर्थ है ।। १२ -१४ ।। अयं हि दृश्यते पार्थ सर्वपापप्रणाशन: । अत्रोपस्पृश्य चैव त्वं सर्वपापप्रणाशने
โลมาศะกล่าวว่า: “โอ้ปารถะ ตีรถะที่ปรากฏ ณ ที่นี้เป็น ‘ผู้ทำลายบาปทั้งปวง’ อย่างแท้จริง โอยุธิษฐิระ เมื่ออาบน้ำและสัมผัสน้ำตามพิธี ณ ตีรถะ ‘ผู้ทำลายบาปทั้งปวง’ นี้แล้ว เจ้าจักบริสุทธิ์”
Verse 16
आर्चीकपर्वतश्चैव निवासो वै मनीषिणाम् | सदाफल: सदास्रोतो मरुतां स्थानमुत्तमम्
โลมาศะกล่าวว่า: “ถัดไปเบื้องหน้าคือภูเขาอารฺจีคะ เป็นที่พำนักของบัณฑิตผู้รู้แจ้ง ที่นั่นมีผลไม้ดกอยู่เสมอ และมีธารน้ำพุไหลไม่ขาด บนภูเขานั้นมีที่สถิตอันประเสริฐของเทพทั้งหลาย และเป็นสถานอันสูงสุดของหมู่มรุต”
Verse 17
चैत्याश्वैते बहुविधास्त्रिदशानां युधिष्ठिर । एतच्चन्द्रमसस्तीर्थमृषय: पर्युपासते । वैखानसा बालखिल्या: पावका वायुभोजना:
โลมาศะกล่าวว่า: “โอ้ ยุธิษฐิระ ที่นี่มีไจตยะ—ศาสนสถานของเหล่าเทพ—มากมายหลากหลายรูปแบบ นี่คือทีรถะแห่งพระจันทร์ อันฤๅษีทั้งหลายเคารพและมาชุมนุมบำเพ็ญเพียร ที่นี่มีฤๅษีไวขานสะนามว่า ‘พาลขิลยะ’ พำนักอยู่—ผู้บริสุทธิ์และยังความบริสุทธิ์ ดำรงชีพด้วยลมเป็นอาหาร เพราะฉะนั้น จงเวียนประทักษิณรอบยอดเขาและธารน้ำศักดิ์สิทธิ์เหล่านี้ตามปรารถนา แล้วจึงอาบสนาน; การจาริกอย่างมีวินัยและการอาบน้ำด้วยความเคารพ ย่อมชำระจิตและทำให้มั่นคงในธรรม”
Verse 18
शृज्भाणि त्रीणि पुण्यानि त्रीणि प्रस्रवणानि च । सर्वाण्यनुपरिक्रम्प यथाकाममुपस्पृश
โลมาศะกล่าวว่า: “โอ้ ยุธิษฐิระ ที่นี่มียอดเขาศักดิ์สิทธิ์สามยอด และธารน้ำศักดิ์สิทธิ์สามแห่ง จงเวียนประทักษิณให้ครบทั้งหมดตามลำดับอันควร แล้วจึงอาบสนานตามปรารถนา”
Verse 19
शान्तनुश्नात्र राजेन्द्र शुनकश्न नराधिप: । नरनारायणौ चोभौ स्थान प्राप्ताः:सनातनम्,राजेन्द्र! यहाँ राजा शान्तनु, शुनक और नर-नारायण--ये सभी नित्य धाममें गये हैं
โลมาศะกล่าวว่า: “โอ้ ราเชนทระ พระราชาศานตนุ ฤๅษีผู้เป็นกษัตริย์ศุนกะ และฤๅษีทิพย์ทั้งสอง นรกับนารายณะ—ล้วนบรรลุสู่สถานอันเป็นนิรันดร์ ชีวิตของท่านทั้งหลายเป็นแบบอย่างว่า ราชธรรมและตบะอันประกอบด้วยปัญญาย่อมนำไปสู่เป้าหมายอันไม่เสื่อมสลาย”
Verse 20
इह नित्यशया देवा: पितरश्न महर्षिभि: । आर्चीकपर्वते तेपुस्तानू यजस्व युधिछिर,युधिष्ठिर! इस आर्चीक पर्वतपर नित्य निवास करते हुए महर्षियोंसहित जिन देवताओं और पितरोंने तपस्या की है, तुम उन सबकी पूजा करो
“โอ้ ยุธิษฐิระ ณ ภูเขาอารฺจีคะแห่งนี้ เหล่าเทพ ปิตฤ และมหาฤๅษีได้พำนักยาวนานและบำเพ็ญตบะ ดังนั้นจงบูชาท่านทั้งปวง—ถวายความเคารพต่อสถิตอันศักดิ์สิทธิ์ของแดนตบะนี้ และปรับตนให้สอดคล้องกับหนทางแห่งธรรม”
Verse 21
इह ते वै चरून् प्राश्नन्नषयश्न विशाम्पते । यमुना चाक्षयस्रोता कृष्णश्वेह तपोरत:
โลมาศะกล่าวว่า: “โอ้ เจ้าแห่งปวงชน ที่นี่เหล่าฤๅษีเคยรับประทาน ‘จรุ’—เครื่องบูชายัญอันศักดิ์สิทธิ์จากยัชญะ ใกล้กันนั้นแม่น้ำยมุนาไหลไม่ขาดสาย และ ณ ที่นี้เอง กฤษณะก็เคยบำเพ็ญตบะ ดังนั้นสถานที่นี้จึงบริสุทธิ์ด้วยยัชญะ ตบะ และสายน้ำอันไม่เหือดแห้ง—ควรแก่การสักการะ และควรรักษาสำรวมในความประพฤติ”
Verse 22
यमौ च भीमसेनश्व कृष्णा चामित्रकर्शन | सर्वे चात्र गमिष्यामस्त्वयैव सह पाण्डव
โลมศะกล่าวว่า “โอ้ผู้ปราบศัตรู โอ้ราชาแห่งปาณฑพ! นกุลและสหเทวะผู้เป็นฝาแฝด ภีมเสน และกฤษณา (เทราปที)—แท้จริงพวกเราทั้งหมด—จักไปยังสถานที่นี้พร้อมกับท่าน. ที่นี่เป็นถิ่นศักดิ์สิทธิ์ เป็นที่เล่าขานว่าเหล่าเทพและฤๅษีเคยเสวย ‘จรุ’ อันเป็นเครื่องบูชายัญ; ใกล้กันนั้นแม่น้ำยมุนาไหลด้วยกระแสไม่รู้สิ้น. ณ ที่นี้เอง พระกฤษณะผู้เป็นภควานก็กล่าวกันว่าได้บำเพ็ญตบะ. ตีรถะเช่นนี้ทำให้ปณิธานมั่นคง ชำระเจตนาให้บริสุทธิ์ และด้วยการระลึกถึงจารีตของเทพและฤๅษี ย่อมนำกษัตริย์ไปสู่หนทางแห่งธรรม.”
Verse 23
एतत् प्रस्रवर्णं पुण्यमिन्द्रस्य मनुजेश्वर । यत्र धाता विधाता च वरुणश्षोर्ध्वमागता:
โลมศะกล่าวว่า “โอ้เจ้าเหนือมนุษย์ นี่คือธารน้ำศักดิ์สิทธิ์ของพระอินทร์. ณ ที่นี้เอง ธาตา วิธาตา และวรุณะก็ได้เสด็จขึ้นสู่โลกเบื้องสูง.”
Verse 24
इह ते5प्यवसन् राजन क्षान्ता: परमधर्मिण: । मैत्राणामृजुबुद्धीनामयं गिरिवर: शुभ:
ข้าแต่พระราชา ที่นี่ครั้งหนึ่งเคยมีผู้คนผู้ทรงขันติและตั้งมั่นในธรรมอันสูงสุดพำนักอยู่. สำหรับผู้มีไมตรีต่อสรรพชนและมีใจตรงไปตรงมา ภูผาอันประเสริฐนี้เป็นที่พึ่งอันเป็นมงคล.
Verse 25
एषा सा यमुना राजन् महर्षिगणसेविता । नानायज्ञचिता राजन् पुण्या पापभयापहा
โลมศะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา นี่คือยมุนาอันศักดิ์สิทธิ์ ที่หมู่มหาฤๅษีเคารพและมาสู่. ณ ฝั่งของนางได้ประกอบยัญพิธีนานาประการ. นางเป็นแม่น้ำบริสุทธิ์ ขจัดความหวาดหวั่นอันเกิดจากบาป.”
Verse 26
अत्र राजा महेष्वासो मान्धातायजत स्वयम् | साहदेविश्व कौन्तेय सोमको ददतां वर:
โอ้โอรสแห่งกุนตี ณ ที่นี้เอง พระราชามานธาตฤ ผู้เป็นมหาธนูรธร ได้ประกอบยัญพิธีด้วยพระองค์เอง; และ ณ ที่นี้เอง โสมกะ โอรสของสหเทวะ—ผู้เลิศในหมู่ผู้ให้ทาน—ได้ประกอบพิธียัญเช่นกัน.
Verse 63
तस्मात् प्रसाद कुरु मे भवत्वेवं यथेच्छसि । “आपके द्वारा किया हुआ यह यज्ञका आयोजन मिथ्या न हो। आपने जो कर दिया वही उत्तम विधान हो। ब्रह्मर्षे! मैं जानता हूँ
เพราะฉะนั้น ขอท่านโปรดเมตตาข้าพเจ้าเถิด; ขอให้เป็นไปดังที่ท่านปรารถนาโดยแท้. ขออย่าให้การจัดยัญพิธีที่ท่านได้กระทำแล้วนี้เป็นหมัน; ข้อบัญญัติที่ท่านวางไว้แล้วนั้น ขอให้เป็นข้อบัญญัติอันประเสริฐที่สุด. ข้าแต่พรหมฤๅษี ข้าพเจ้ารู้ว่า ท่านย่อมไม่ยอมให้ปณิธานของท่านเป็นโมฆะเป็นอันขาด. วันนี้ท่านได้ทำให้อัศวินีกุมารทั้งสองมีสิทธิ์ดื่มโสมฉันใด ก็ขอได้โปรดบำรุงความเกษมสวัสดิ์แก่ข้าพเจ้าฉันนั้น. โอ้ผู้เป็นนন্দนะแห่งภฤคุ ขอให้กำลังและวีรยภาพของท่านยิ่งปรากฏรุ่งเรือง และขอให้เกียรติยศของสุคนยาและบิดาของนางแผ่ไพศาลไปในโลก. ด้วยมุ่งหมายนี้เอง ข้าพเจ้าจึงได้กระทำกิจที่เผยแสดงพละและวีรยะของท่าน. เพราะฉะนั้น ขอท่านโปรดปรานและประทานกรุณาแก่ข้าพเจ้า—ดังที่ท่านประสงค์ ขอให้เป็นเช่นนั้นเถิด.
Verse 124
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोगशती र्थयात्राके प्रसंगमें सुकन्योपाख्यानविषयक एक सौ चौबीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ภาควนปर्वะ ตอนตีรถยาตราปर्व บทที่ ๑๒๔ ว่าด้วยอุปาขยานแห่งสุคนยา จึงสิ้นสุดลง.
Verse 125
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां सौकन्ये पज्चविंशत्यधिकशततमो< ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ภาควนปर्वะ ตอนตีรถยาตราปर्व ในเหตุแห่งการจาริกตีรถะของโลมศะ บทที่ ๑๒๕ ว่าด้วยอุปาขยานแห่งสุคนยา จึงสิ้นสุดลง.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how power and offense are resolved without escalating harm: Indra’s fear and Cyavana’s capacity for retaliation are redirected into a negotiated settlement grounded in truth-claims, ritual legitimacy, and controlled release of anger.
The chapter models restraint as a superior form of strength: disruptive forces (anger, excess, pride) are not merely denied but ethically regulated, while sacred geography is presented as a practical curriculum for sustaining dharma through prescribed acts (tarpana, bathing, circumambulation).
No explicit phalaśruti formula is stated; instead, merit is implied through the repeated injunctions to perform tarpana, visit and circumambulate designated sites, and engage tīrthas correctly—suggesting reputational and purificatory outcomes within the pilgrimage economy of the epic.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.