Adhyaya 116
Āraṇyaka Parva, Adhyāya 116: Jamadagni–Reṇukā Narrative and the Kārtavīrya Conflict (Akṛtavraṇa’s Account)
Upa-parva: Rāma-Jāmadagnya–Reṇukā–Kārtavīrya Episode (Āraṇyaka Parva: ṛṣi-lineage and vow-consequence narrative)
Akṛtavraṇa narrates Jamadagni’s ascetic attainment and his marriage to Reṇukā, from whom five sons are born, Rāma being the youngest. During a bathing occasion, Reṇukā sees King Citraratha sporting in water with his wife and, through a moment of covetous attention, loses composure and returns distressed. Jamadagni discerns her lapse and censures her; he orders the sons in sequence to execute their mother, but the elder sons, mentally unsettled, do not respond and are cursed into a stupefied, animal-like condition. When Rāma arrives, Jamadagni commands him to carry out the act; Rāma complies with an axe. Jamadagni’s anger subsides and he grants boons: Reṇukā’s restoration, her forgetfulness of the event, the brothers’ return to normalcy, and Rāma’s martial invincibility and longevity. The narrative then shifts to a later aggression: Kārtavīrya (Anūpa’s ruler) arrives at the āśrama; despite being honored, he rejects the reception, seizes the sacrificial cow and calf, and damages the hermitage. On Rāma’s return, Jamadagni reports the violation; Rāma confronts Kārtavīrya in battle and cuts down his many arms. In retaliation, Kārtavīrya’s sons attack Jamadagni in Rāma’s absence and kill the unarmed ascetic, departing thereafter. Rāma returns carrying fuel-sticks, finds his father slain, and laments—closing the chapter on grief and the consolidation of a retaliatory causal trajectory.
Chapter Arc: लोमश ऋषि युधिष्ठिर को भृगुवंशी आश्रम की कथा में और गहरे ले जाते हैं—जहाँ तप, गृहस्थ-धर्म और राजबल का टकराव एक ही क्षण में रक्त बनकर फूट पड़ता है। → जमदग्नि-रेणुका का शांत आश्रम-जीवन, पुत्रों का वन जाना, और कार्तवीर्य अर्जुन का आगमन—राजा का वैभव और अधिकार-भाव आश्रम की मर्यादा पर चढ़ बैठता है। रेणुका के प्रसंग से आरम्भ हुई आज्ञापालन-परंपरा अब पिता के अपमान और आश्रम-धर्म की रक्षा की कसौटी बन जाती है। → कार्तवीर्य के अत्याचार/लूट के बाद प्रतिशोध की ज्वाला भड़कती है; अंततः संघर्ष का चरम ‘जमदग्नि-वध’ में प्रकट होता है—तपस्वी पिता का रक्त गिरते ही परशुराम के भीतर क्षात्र-तेज और ब्राह्म-शाप, दोनों एक साथ जाग उठते हैं। → जमदग्नि के वध से कथा का नैतिक संतुलन टूट जाता है और परशुराम के लिए प्रतिज्ञा-मार्ग खुलता है—अब यह केवल व्यक्तिगत शोक नहीं, अधर्म के विरुद्ध वंशगत दायित्व बन जाता है। → पिता के वध का समाचार परशुराम तक पहुँचते ही अगला कदम अनिवार्य हो उठता है—क्या वह क्षमा करेगा, या पृथ्वी को क्षत्रियों से रिक्त करने वाली प्रतिज्ञा लेगा?
Shlokas
Verse 1
28 03.2 (9) #25:.# #25-7 षोडशाधिकशततमोब<्ध्याय: पिताकी आज्ञासे परशुरामजीका अपनी माताका मस्तक काटना और उन्हींके वरदानसे पुनः जिलाना
อคริตวรณะกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชา ฤๅษีชามทัคนีผู้มีตบะใหญ่ ตั้งมั่นในการศึกษาพระเวท แล้วเริ่มบำเพ็ญตบะอันเข้มงวด ครั้นต่อมา ด้วยการถือวัตรวินัย เช่น ความบริสุทธิ์และความสันโดษ เขาก็ทำให้เหล่าเทพทั้งปวงอยู่ในอำนาจของตน
Verse 2
स प्रसेनजितं राजन्नधिगम्य नराधिपम् | रेणुकां वरयामास स च तस्मै ददौ नृप:,युधिष्ठिर! फिर राजा प्रसेनजितके पास जाकर जमदग्नि मुनिने उनकी पुत्री रेणुकाके लिये याचना की और राजाने मुनिको अपनी कन्या ब्याह दी
ข้าแต่พระราชา ชามทัคนีได้เข้าเฝ้าพระเจ้าประเสนชิต ผู้เป็นจอมแห่งมนุษย์ แล้วขอรেণุกาเป็นชายา และพระราชานั้นก็ประทานพระธิดาแก่ฤๅษี
Verse 3
रेणुकां त्वथ सम्प्राप्य भार्या भार्गवनन्दन: । आश्रमस्थस्तया सार्ध तपस्तेपेडनुकूलया
ครั้นได้รেণุกาเป็นชายาแล้ว ชามทัคนีผู้เป็นความรื่นรมย์แห่งวงศ์ภฤคุ ก็พำนักอยู่ในอาศรม และบำเพ็ญตบะร่วมกับนางผู้เป็นภรรยาสุจริต ซึ่งดำเนินตนให้สอดคล้องตามความประสงค์ของสามีเสมอ
Verse 4
तस्या: कुमाराश्षत्वारो जज्ञिरे रामपज्चमा: । सर्वेषामजघन्यस्तु राम आसीज्जघन्यज:
จากครรภ์ของนาง บุตรชายสี่คนได้ถือกำเนิดขึ้นตามลำดับ; และบุตรคนที่ห้าคือ รามะ (ปรศุรามะ) ก็ได้อุบัติขึ้น แม้จะอ่อนวัยที่สุดในหมู่พี่น้อง แต่ด้วยคุณธรรมและเดชานุภาพ เขากลับเป็นผู้เลิศเหนือทุกคน
Verse 5
फलाहारेषु सर्वेषु गतेष्वथ सुतेषु वै । रेणुका सनातुमगमत् कदाचिन्नियतव्रता,एक दिन जब सब पुत्र फल लानेके लिये वनमें चले गये तब नियमपूर्वक उत्तम व्रतका पालन करनेवाली रेणुका स्नान करनेके लिये नदी-तटपर गयी
ครั้นวันหนึ่ง เมื่อบุตรทั้งหลายออกไปยังป่าเพื่อเก็บผลไม้เป็นอาหาร รেণุกาผู้มั่นคงในวัตรและระเบียบ ก็ไปยังฝั่งแม่น้ำตามกาลกำหนดเพื่อชำระกายด้วยการอาบน้ำ
Verse 6
सा तु चित्ररथं नाम मार्तिकावतकं नृपम् ददर्श रेणुका राजन्नागच्छन्ती यदृच्छया
ข้าแต่พระราชา เมื่อรেণุกากำลังกลับหลังอาบน้ำ นางบังเอิญได้เห็นพระราชานามว่า จิตรารถ แห่งแคว้นมารติกาวต
Verse 7
क्रीडन्तं सलिले दृष्टवा सभार्य पद्ममालिनम् | ऋद्धिमन्तं ततस्तस्य स्पृहयामास रेणुका
ข้าแต่พระราชา เมื่อรেণุกาเห็นพระราชาผู้มั่งคั่งนั้น สวมพวงมาลัยดอกบัว และเล่นน้ำอยู่กับพระมเหสี นางก็เกิดความใคร่ปรารถนาในพระองค์
Verse 8
व्यभिचाराच्च तस्मात् सा क्लिन्नाम्भसि विचेतना । प्रविवेशाश्रमं त्रस्ता तां वै भर्तान्वबुध्यत
ด้วยความพลาดพลั้งแห่งใจนั้น รেণุกาก็ชุ่มน้ำจนคล้ายหมดสติอยู่ในสายน้ำ ครั้นแล้วนางหวาดหวั่นจึงเข้าไปในอาศรม แต่สามีของนางก็ล่วงรู้เรื่องทั้งหมด
Verse 9
सतां दृष्टवा च्युतां धैर्याद् ब्राह्मया लक्ष्म्या विवर्जिताम् | धिकक््छब्देन महातेजा गर्हयामास वीर्यवान्
ครั้นเห็นนางเสื่อมจากความมั่นคงแห่งความกล้าหาญ และปราศจากรัศมีศักดิ์สิทธิ์อันสมควรแก่ธรรมแห่งพราหมณ์ มหาฤๅษีผู้ทรงเดชและอานุภาพจึงเปล่งคำว่า “ธิก!” แล้วตำหนินางด้วยถ้อยคำดุดันอันเป็นการประณาม
Verse 10
ततो ज्येष्ठो जामदग्न्यो रुमण्वान् नाम नामत: । आजगाम सुषेणश्च वसुर्विश्वावसुस्तथा,इसी समय जमदग्निके ज्येष्ठ पुत्र रुमण्वान् वहाँ आ गये। फिर क्रमशः सुषेण, वसु और विश्वावसु भी आ पहुँचे
แล้วบุตรคนโตของชามทัคนี ผู้มีนามว่า รุมณวาน ก็มา ณ ที่นั้น ต่อจากนั้นโดยลำดับ สุเสณะ วสุ และวิศวาวสุก็มาถึง
Verse 11
तानानुपूर्व्याद् भगवान् वधे मातुरचोदयत् | न च ते जातसंस्नेहा: किंचिदूचुविचेतस:
ครั้นแล้วผู้ทรงคุณก็เร่งเร้าเขาทั้งหลายตามลำดับให้ฆ่ามารดา แต่บุตรเหล่านั้นเมื่อความรักต่อมารดาพลันบังเกิด ก็ไม่อาจเอื้อนเอ่ยสิ่งใดได้ จิตใจตะลึงงัน ยืนอยู่ประหนึ่งหมดสติ
Verse 12
ततः शशाप तानू् क्रोधात् ते शप्ताश्चेतनां जहु: । मृगपक्षिसधर्माण: क्षिप्रमासज्जडोपमा:
แล้วฤๅษีก็สาปพวกเขาด้วยความโกรธ ครั้นต้องคำสาปแล้ว เขาทั้งหลายก็สูญสิ้นสติสัมปชัญญะ และในบัดดลก็มีสภาพดุจสัตว์ป่าและนก กลายเป็นผู้ทึบเขลาเสมือนสิ่งไร้ปัญญา
Verse 13
ततो रामो<भ्ययात् पश्चादाश्रमं परवीरहा । तमुवाच महाबाहुर्जमदग्निर्महातपा:
ต่อมา พระรามผู้ปราบวีรชนฝ่ายศัตรูได้ไปยังอาศรมภายหลัง ณ ที่นั้น ชามทัคนีผู้มีพาหุอันเกรียงไกร ผู้ทรงตบะยิ่ง ได้กล่าวกับพระราม
Verse 14
जहीमां मातरं पापां मा च पुत्र व्यथां कृथा: । तत आदाय परशुं रामो मातु: शिरोड5हरत्
อกริตวรณะกล่าวว่า “ลูกเอ๋ย จงฆ่าแม่ผู้บาปของเจ้าทันที และอย่าให้ความทุกข์โศกเกิดขึ้นในใจเลย” แล้วรามะ (ปรศุรามะ) ก็หยิบขวานขึ้นและตัดศีรษะแม่นั้นในบัดดล
Verse 15
ततस्तस्य महाराज जमदमग्नेर्महात्मन: । कोपो< भ्यगच्छत् सहसा प्रसन्नश्चाब्रवीदिदम्,महाराज! इससे महात्मा जमदग्निका कोप सहसा शान्त हो गया और उन्होंने प्रसन्न होकर कहा--
ครั้นแล้ว ข้าแต่มหาราช ความพิโรธของฤๅษีผู้ยิ่งใหญ่ชามทัคนีก็สงบลงโดยฉับพลัน ครั้นจิตผ่องใสยินดีแล้ว ท่านจึงกล่าวถ้อยคำดังนี้—
Verse 16
ममेदं वचनात् तात कृतं ते कर्म दुष्करम् वृणीष्व कामान् धर्मज्ञ यावतों वाउ्छसे हृदा
“ลูกเอ๋ย ด้วยคำของเรา เจ้ากระทำกิจอันยากยิ่ง ซึ่งผู้อื่นทำได้โดยยาก เจ้ารู้ธรรมะดีแล้ว เพราะฉะนั้น จงขอพรทั้งปวงตามที่ใจปรารถนาเถิด”
Verse 17
स वत्रे मातुरुत्थानमस्मृतिं च वधस्य वै । पापेन तेन चास्पर्श भ्रातृणां प्रकृति तथा
แล้วเขาทูลขอพรว่า “ขอให้มารดาของข้าฟื้นคืนชีพขึ้นอีกครั้ง ขออย่าให้ทรงจำว่าถูกฆ่านั้นหลงเหลืออยู่ ขออย่าให้บาปนั้นแตะต้องนาง และขอให้พี่น้องของข้ากลับคืนสู่สภาพปกติอันแข็งแรงดังเดิม”
Verse 18
अप्रतिद्वन्धतां युद्धे दीर्घमायुश्न भारत । ददौ च सर्वान् कामांस्ताञ्जमदग्निर्महातपा:
โอ ภารตะ ฤๅษีผู้บำเพ็ญตบะยิ่งใหญ่ชามทัคนีได้ประทานความไร้ผู้ทัดเทียมในสงคราม อายุยืนยาว และพรทั้งปวงตามที่เขาปรารถนา
Verse 19
कदाचित् तु तथैवास्य विनिष्क्रान्ता: सुता: प्रभो । अथानूपपतिर्वीर: कार्तवीर्यो5भ्यवर्तत
อกริตวรณะกล่าวว่า “ข้าแต่พระองค์ ครั้งหนึ่งเหตุการณ์เป็นดังนี้—บุตรทั้งหลายของเขาออกไปหมดแล้ว ครั้นในเวลานั้นเอง กษัตริย์ผู้กล้าแห่งแคว้นอนูปะ คือการ์ตวีรยะ (อรชุน) ก็เสด็จมาถึงที่นั่น โอยุธิษฐิระ”
Verse 20
तमाश्रमपदं प्राप्तमृषेर्भार्या समार्चयत् । स युद्धमदसम्मत्तो नाभ्यनन्दत् तथार्चनम्
เมื่อเขามาถึงอาศรม ภรรยาของฤๅษีก็ต้อนรับด้วยการอาคันตุกะและการบูชาตามสมควร แต่เขาผู้เมามัวด้วยทิฐิแห่งศึก มิได้ยินดีรับเกียรตินั้นด้วยความเคารพ
Verse 21
प्रमथ्य चाश्रमात् तस्माद्धोमधेनोस्तथा बलात् | जहार वत्सं क्रोशन्त्या बभज्ज च महाद्रुमान्
แล้วเขาก็เข้าทำลายอาศรมนั้นอย่างหยาบคาย ฉกชิงลูกโคของโคบูชายัญ (โหมธนู) ไปด้วยกำลัง ทั้งที่แม่โคร่ำร้อง และยังหักโค่นไม้ใหญ่ในอาศรมอีกด้วย
Verse 22
आगताय च रामाय तदाचष्ट पिता स्वयम् | गां च रोरुदतीं दृष्टवा कोपो रामं समाविशत्
ครั้นเมื่อรามะ (ปรศุราม) มาถึง บิดาคือชามทัคนีก็เล่าเหตุทั้งหมดด้วยตนเอง และเมื่อรามะเห็นโคบูชายัญร้องครวญครางไม่หยุด ความพิโรธก็เข้าครอบงำเขา
Verse 23
स मृत्युवशमापन्नं कार्तवीर्यमुपाद्रवत् । तस्याथ युधि विक्रम्य भार्गव: परवीरहा
ครั้นเห็นการ์ตวีรยะอรชุนตกอยู่ใต้อำนาจแห่งความตายแล้ว เขาก็พุ่งเข้าประจัญบาน และในศึกนั้น ภารควะ—ปรศุราม ผู้ปราบวีรชนฝ่ายศัตรู—ได้แสดงเดชานุภาพอันยิ่งใหญ่
Verse 24
चिच्छेद निशितैर्भल्लैर्बाहून् परिघसंनिभान् । सहस्नसम्मितान् राजन् प्रगृह्म रुचिरं धनु:
อกริตวรณะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา เขายกคันศรอันงดงามขึ้น แล้วใช้ศรภัลละอันคมกริบตัดแขนทั้งหลายซึ่งทรงพลังดุจตะบองเหล็ก—ราวกับมีนับพันแขน—ให้ขาดสะบั้น”
Verse 25
अभिभूत: स रामेण संयुक्त: कालधर्मणा । अर्जुनस्याथ दायादा रामेण कृतमन्यव:
เมื่อถูกพระราม (ปรศุราม) ปราบลง และถูกธรรมแห่งกาล (ความตาย) ครอบงำ อรชุนผู้นั้นก็ถึงกาลอวสาน ครั้นแล้วทายาทของอรชุน เมื่อบิดาถูกพระรามสังหาร ก็เดือดดาลด้วยโทสะ
Verse 26
आश्रमस्थं विना रामं जमदग्निमुपाद्रवन् । ते तं जध्नुर्महावीर्यमयुध्यन्तं तपस्विनम्
ครั้นพระรามไม่อยู่ พวกเขาก็เข้าจู่โจมชามทัคนีผู้พำนักในอาศรม แม้ท่านเป็นผู้กล้าใหญ่ แต่เป็นดาบสไม่ยอมรบ กระนั้นพวกเขาก็สังหารท่านเสีย
Verse 27
असकृद्ू रामरामेति विक्रोशन्तमनाथवत् | कार्तवीर्यस्य पुत्रास्तु जमदग्निं युधिष्ठिर
โอ้ยุธิษฐิระ! ชามทัคนีผู้ร้องซ้ำแล้วซ้ำเล่า “ราม! ราม!” ดุจผู้ไร้ที่พึ่ง ถูกบุตรแห่งการ์ตวีรยะสังหารลง
Verse 28
पीडयित्वा शरैर्जग्मुर्यथागतमरिंदमा: । अफफक्रान्तेषु वै तेषु जमदग्नौ तथा गते
เมื่อทำให้ท่านบาดเจ็บด้วยศรแล้ว เหล่าผู้ปราบศัตรูก็จากไป กลับไปตามทางที่มา ครั้นพวกเขาถอยหนีและชามทัคนีล้มลงดังนั้น ปรศุรามผู้สืบสายภฤคุจึงมาถึงอาศรม มือถือฟืนสำหรับบูชา ครั้นเห็นบิดานอนตายอย่างน่าเวทนา เขาก็ถูกความโศกครอบงำและร่ำไห้คร่ำครวญ
Verse 29
समित्पाणिरुपागच्छदाश्रमं भृगुनन्दन: । स दृष्टा पितरं वीरस्तथा मृत्युवशं गतम् । अनर्हनतं तथाभूतं विललाप सुदु:ःखित:
ปรศุราม ผู้สืบสายภฤคุ ถือฟืนบูชา (สมิธ) มายังอาศรม ครั้นถึงแล้วก็เห็นบิดาผู้กล้าหาญล้มลงอยู่ใต้เงื้อมมือแห่งความตาย เมื่อเห็นท่านผู้ไม่สมควรต้องประสบสภาพเช่นนั้นกลับเป็นดังนี้ เขาจึงคร่ำครวญด้วยความโศกเศร้าอย่างยิ่ง
Verse 33
तदनन्तर शत्रुपक्षेके वीरोंका संहार करनेवाले परशुरामजी सबसे पीछे आश्रमपर आये। उस समय महातपस्वी महाबाहु जमदग्निने उनसे कहा -ा
ต่อจากนั้น ปรศุราม ผู้เลื่องชื่อว่าเป็นผู้ทำลายวีรชนฝ่ายศัตรู ก็มาถึงอาศรมเป็นคนสุดท้าย ขณะนั้น ชมทัคนี ฤๅษีผู้บำเพ็ญตบะยิ่งใหญ่และผู้มีแขนกำยำ ได้กล่าวกับเขา
Verse 115
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोगशती र्थयात्राके प्रसंगमें कार्तवीर्योपाख्यानविषयक एक सौ पन्द्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ภาควนปर्व ภายในตอนตถียรยาตราปर्व ในบริบทการจาริกสู่ลุงคศตีรถะ ว่าด้วยอุปาขยานแห่งการ์ตวีรยะ บทที่หนึ่งร้อยสิบห้าก็สิ้นสุดลง
Verse 116
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां कार्तवीर्योपाख्याने जमदग्निवधे षोडशाधिकशततमो<ध्याय:
อิติ ในศรีมหาภารตะ ภาควนปर्व ตอนตถียรยาตราปर्व ในการจาริกของโลมศะ ภายในอุปาขยานแห่งการ์ตวีรยะ อันลงท้ายด้วยการสังหารชมทัคนี บทที่หนึ่งร้อยสิบหกยุติลงเพียงนี้
Frequently Asked Questions
The chapter stages a conflict between obedience to paternal/ascetic authority and the moral gravity of harming one’s mother, using the episode to examine how command, lapse, and consequence are narrated within dharma discourse.
It underscores that even momentary indulgence of desire can destabilize vow-life, while also portraying how boons, curses, and retaliation amplify consequences across kinship and political domains.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the chapter’s significance is primarily etiological and ethical, linking ascetic authority, transgression, and retaliatory cycles within the broader epic causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.