Shloka 13
Bhāgīratha’s Tapas and the Petition to Gaṅgā (गङ्गावतरण-प्रसङ्गः)
रक्ष्यमाण: प्रयत्नेन तत्रैवान्तरधीयत । ततस्ते सागरास्तात हतं मत्वा हयोत्तमम्,(ससमुद्रवनद्वीपां विचरन्तो वसुन्धराम् ।) राजन्! उनका यज्ञिय अश्व उनके अत्यन्त उत्साही सभी पुत्रोंद्वारा सुरक्षित हो स्वच्छन्दगतिसे पृथ्वीपर विचरने लगा। जब वह अश्व भयंकर दिखायी देनेवाले जलशून्य समुद्रके तटपर आया, तब प्रयत्नपूर्वक रक्षित होनेपर भी वहाँ सहसा अदृश्य हो गया। तात! तब उस उत्तम अश्वको अपहृत जानकर सगरपुत्रोंने पिताके पास आकर कहा--/हमारे यज्ञिय अश्वको किसीने चुरा लिया, अब वह दिखायी नहीं देता।/ यह सुनकर राजा सगरने कहा--“तुम सब लोग समुद्र, वन और द्वीपोंसहित सारी पृथ्वीपर विचरते हुए सम्पूर्ण दिशाओंमें जाकर उस अश्वका पता लगाओ”
rakṣyamāṇaḥ prayatnena tatraivāntaradhīyata | tataste sāgarāstāte hataṃ matvā hayottamam || (sa-samudra-vanadvīpāṃ vicaranto vasundharām) ||
แม้จะคุ้มกันด้วยความเพียรพยายามอย่างยิ่ง ม้าแห่งพิธียัญก็อันตรธานหายไป ณ ที่นั้นเอง ครั้นแล้วเหล่าราชบุตรของพระเจ้าสคระสำคัญว่าม้าชั้นเลิศถูกลักพา จึงออกเที่ยวเสาะหาไปทั่วพิภพ—พร้อมทั้งท้องทะเล พนไพร และหมู่เกาะ—สืบค้นในทุกทิศทุกทาง
लोगश उवाच
Educational Q&A
A consecrated rite is a sacred trust: rulers must safeguard ritual and public order, and subordinates must respond to a breach with disciplined effort rather than negligence. The verse highlights diligence (prayatna) and responsibility in protecting what has been ritually entrusted.
Despite careful guarding, the sacrificial horse suddenly vanishes at that place. The sons of King Sagara conclude it has been taken and begin searching across the whole earth—seas, forests, and islands—in all directions to recover it.