Shloka 53
इन्द्रस्य दुःखप्राप्तिः—त्रिशिरोवधः, वृत्रोत्पत्तिः, जृम्भिकाजननम्
Indra’s Distress: Slaying of Triśiras, Birth of Vṛtra, and the Origin of Yawning
असृजंस्ते महासत्त्वा जृम्भिकां वृत्रनाशिनीम् । विजृम्भमाणस्य ततो वृत्रस्यास्थादपावृतात्,तब उन महासत्त्वशाली देवताओंने जँभाईकी सृष्टि की, जो वृत्रासुरका नाश करनेवाली थी। जँभाई लेते समय जब वृत्रासुरने अपना मुख फैलाया, तब बलनाशक इन्द्र अपने अंगोंको समेटकर बाहर निकल आये। तभीसे सब लोगोंके प्राणोंमें जुम्भाशक्तिका निवास हो गया
asṛjaṃs te mahāsattvā jṛmbhikāṃ vṛtranāśinīm | vijṛmbhamāṇasya tato vṛtrasyāsthād apāvṛtāt ||
แล้วเหล่าเทพผู้ทรงมหิทธิฤทธิ์ได้บังเกิด “ชฤมภิกา” อำนาจซึ่งกำหนดไว้เพื่อทำลายวฤตรา ครั้นวฤตราหาวและแผ่ปากกว้าง อินทราผู้ปราบพละก็หดกายเก็บอวัยวะแล้วลื่นหลุดออกจากปากที่อ้าอยู่ ครั้นแต่นั้นมา พลังแห่งการหาวจึงสถิตอยู่ในลมหายใจของสรรพสัตว์ทั้งปวง
शल्य उवाच
Educational Q&A
The verse offers an etiological myth: an everyday bodily act (yawning) is traced to a cosmic event. It also implies that even overwhelming threats can be overcome through intelligent, timely means rather than brute force alone—aligning power with right order (dharma) and strategic discernment.
Śalya recounts how the gods generated a special force called Jṛmbhikā to bring about Vṛtra’s downfall. When Vṛtra yawned and opened his mouth wide, Indra contracted himself and escaped from the opening; thereafter the ‘yawning-force’ is said to reside in the life-breaths of beings.