Shloka 4

Nakula’s Adaptive Counsel to Kṛṣṇa in the Kuru Assembly (उद्योगपर्व, अध्याय ७८)

Devanagari script

तत्र चापि ध्रुवं पश्येच्छोषणं दैवकारितम्‌ । जिस खेतमें जुताई और सिंचाई की गयी है, वहाँ यह पुरुषार्थ ही किया गया है; परंतु वहाँ भी दैववश सूखा पड़ गया, यह निश्चितरूपसे देखा जाता है। [अतः पुरुषार्थकी सफलताके लिये प्रारब्धकी अनुकूलता आवश्यक है] ।। तदिदं निश्चितं बुद्धया पूर्वरपि महात्मभि:

Transliteration

tatra cāpi dhruvaṁ paśyec choṣaṇaṁ daivakāritam | tad idaṁ niścitaṁ buddhyā pūrvar api mahātmabhiḥ ||

Translation

แม้ในกรณีนั้น ก็ย่อมเห็นได้แน่ชัดว่า “ความแห้งแล้ง” อันเกิดจากเดชแห่งชะตากรรมอาจบังเกิดขึ้นได้ ในทุ่งที่ไถพรวนและชลประทานอย่างถูกต้องแล้ว ความเพียรของมนุษย์ย่อมได้กระทำครบถ้วน; กระนั้นก็ตาม ด้วยอำนาจแห่งโชคชะตา ความแห้งผากก็อาจเกิดขึ้นได้ เพราะฉะนั้น เพื่อให้ความเพียรออกผล จำต้องมีความเกื้อหนุนของส่วนที่ถูกกำหนดไว้โดยชะตากรรมด้วย—นี่คือข้อสรุปอันมั่นคงที่มหาตมะแต่กาลก่อนวินิจฉัยไว้

Word by Word

• {'tatra': 'there

• in that case', 'ca api': 'and even

• even also', 'dhruvam': 'certainly

• surely', 'paśyet': 'one would see

• one can observe', 'śoṣaṇam': 'drying up

• desiccation', 'daiva-kāritam': 'caused by fate/divine dispensation', 'tat idam': 'this very (point)', 'niścitam': 'ascertained

• firmly determined', 'buddhyā': 'by understanding

• with discernment', 'pūrvaiḥ api': 'even by the ancients

• by those of earlier times', 'mahātmabhiḥ': 'by great-souled persons

Speaker

अर्जुन उवाच

Characters & Entities

• Arjuna
• daiva (fate/divine dispensation)
• kṣetra (field) (implied by the agricultural illustration)

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse teaches that while human effort (puruṣārtha) is necessary—like ploughing and irrigating a field—results are not guaranteed, because fate or prior karmic allotment (daiva/prārabdha) can still obstruct success. Hence, fruition depends on both effort and favorable destiny.

What is happening in the narrative?

Arjuna is articulating a reflective point about causality and outcomes: even when one does everything correctly, adverse destiny can negate results. He supports this with an agricultural analogy to argue that wise people have long recognized the joint role of effort and fate.