Shloka 1
Udyoga-parva Adhyāya 71 — Kṣatra-dharma Counsel, Public Legitimacy, and Mobilization
ऑपन--माजल बछ। अफ<-जआकऋज (भगवदयानपर्व) द्विसप्ततितमो< ध्याय: युधिष्ठटिरका बरस ष्णसे अपना अभिप्राय निवेदन करना, श्रीकृष्णका १ बनकर कौरवसभामें जानेके लिये उद्यत होना और इस विषयमें उन दोनोंका वार्तालाप वैशम्पायन उवाच संजये प्रतियाते तु धर्मराजो युधिष्ठिर: । (अर्जुनं भीमसेनं च माद्रीपुत्री च भारत । विराटद्रुपदौ चैव केकयानां महारथान् ।। अब्रवीदुपसड्रम्य शड्खचक्रगदाधरम् ।। अभियाचामहे गत्वा प्रयातुं कुरुसंसदम् । वैशम्पायनजी कहते हैं--भारत! इधर संजयके चले जानेपर धर्मराज युधिष्ठिरने भीमसेन, अर्जुन, माद्रीकुमार नकुल-सहदेव, विराट, द्रपद तथा केकयदेशीय महारथियोंके पास जाकर कहा--'हमलोग शंख, चक्र और गदा धारण करनेवाले भगवान् श्रीकृष्णके पास चलकर उनसे कौरवसभामें जानेके लिये प्रार्थना करें। यथा भीष्मेण द्रोणेन बाह्लीकेन च धीमता ।। अन्यैश्न कुरुभि: सार्ध न युध्येमहि संयुगे । “वे वहाँ जाकर ऐसा प्रयत्न करें, जिससे हमें भीष्म, ट्रोण, बुद्धिमान् बाह्नीक तथा अन्य कुरुवंशियोंके साथ रणक्षेत्रमें युद्ध न करना पड़े। एष न: प्रथम: कल्प एतन्न: श्रेय उत्तमम् ।। एवमुक्ता: सुमनसस्ते5भिजम्मुर्जनार्दनम् । “यही हमारा पहला ध्येय है और यही हमारे लिये परम कल्याणकी बात है।” राजा युधिष्ठिरके ऐसा कहनेपर वे सब लोग प्रसन्नचित्त होकर भगवान् श्रीकृष्णके समीप गये। पाण्डवै: सह राजानो मरुत्वन्तमिवामरा: ।। तदा च दुःसहा: सर्वे सदस्यास्ते नरर्षभा: । उस समय शत्रुओंके लिये दुःसह प्रतीत होनेवाले वे सभी नरश्रेष्ठ सभासद् भूपालगण पाण्डवोंके साथ श्रीकृष्णके निकट उसी प्रकार गये, जैसे देवता इन्द्रके पास जाते हैं। जनार्दनं समासाद्य कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: ।। ) अभ्यभाषत दाशार्हमृषभं सर्वसात्वताम्,समस्त यदुवंशियोंमें श्रेष्ठ दशारहकुलनन्दन जनार्दन श्रीकृष्णके पास पहुँचकर कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिरने इस प्रकार कहा--
vaiśampāyana uvāca |
sañjaye pratiyāte tu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
arjunaṃ bhīmasenaṃ ca mādrīputrau ca bhārata |
virāṭa-drupadau caiva kekayānāṃ mahārathān ||
abravīd upasaṅgamya śaṅkha-cakra-gadādharam |
abhiyācāmahe gatvā prayātuṃ kuru-saṃsadam ||
yathā bhīṣmeṇa droṇena bāhlīkena ca dhīmatā |
anyaiś ca kurubhiḥ sārdhaṃ na yudhyemahi saṃyuge ||
eṣa naḥ prathamaḥ kalpa etan naḥ śreya uttamam |
evam uktāḥ sumanasas te 'bhijagmur janārdanam ||
pāṇḍavaiḥ saha rājāno marutvantam ivāmarāḥ |
tadā ca duḥsahāḥ sarve sadasyās te nararṣabhāḥ ||
janārdanaṃ samāsādya kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
abhāṣata dāśārham ṛṣabhaṃ sarva-sātvatām ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า ครั้นสัญชัยจากไปแล้ว พระเจ้ายุธิษฐิระผู้มั่นคงในธรรม ได้เข้าไปหาอรชุนและภีมเสน พร้อมด้วยโอรสทั้งสองของมาทรีคือ นกุลและสหเทว อีกทั้งวิราฏะ ทรุปทะ และมหารถีแห่งแคว้นเกกยะ แล้วเข้าไปใกล้ชนารทนะ—ศรีกฤษณะผู้ทรงสังข์ จักร และคทา—จึงกล่าวว่า “พวกเราจงไปเฝ้าและทูลวิงวอนให้พระองค์เสด็จไปยังสภากุรุเถิด ขอให้พระองค์ทรงพยายาม ณ ที่นั้น เพื่อให้พวกเราไม่ต้องทำศึกในสนามรบกับภีษมะ โทรณะ พาหลีกะผู้ทรงปัญญา และเหล่ากุรุอื่น ๆ นี่คือปณิธานแรกของเรา และเป็นประโยชน์สูงสุดของเรา” เมื่อถูกกล่าวดังนี้ พวกเขาก็ไปหา ชนารทนะด้วยใจยินดี บรรดากษัตริย์และนรชั้นเลิศผู้เป็นที่เกรงขามแก่ศัตรู ได้ติดตามปาณฑพไปยังพระกฤษณะดุจเหล่าเทพไปเฝ้าอินทรา ครั้นถึงชนารทนะแล้ว ยุธิษฐิระโอรสกุนตีได้กราบทูลแด่กฤษณะผู้เป็นทาศารหะ ผู้ประเสริฐยิ่งในหมู่สาตวตะทั้งปวง
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even when conflict seems inevitable, the dharmic first step is to exhaust peaceful and ethical means—especially to avoid fighting revered elders and one’s own kin. Yudhiṣṭhira frames peace not as weakness but as the ‘highest good’ (śreya uttamam), and seeks Kṛṣṇa’s moral authority and diplomatic skill to pursue it.
After Sañjaya departs, Yudhiṣṭhira gathers the Pāṇḍava brothers and allied kings (Virāṭa, Drupada, Kekayas) and proposes approaching Kṛṣṇa to request that he go to the Kuru court as an envoy. Their aim is to prevent a war in which they would have to fight Bhīṣma, Droṇa, Bāhlīka, and other Kurus. They then go together to Kṛṣṇa, and Yudhiṣṭhira begins addressing him.