Shloka 9
Udyoga-parva Adhyāya 69: Dhṛtarāṣṭra’s Reverential Address to Sañjaya on Vāsudeva
हर्षात् सुखात् सुखैश्वर्याद्धूषीकेशत्वम श्रुते । बाहुभ्यां रोदसी बिश्रन्महाबाहुरिति स्मृतः,वे हर्ष अर्थात् सुखसे युक्त होनेके कारण हृषीक हैं और सुख-ऐश्वर्यसे सम्पन्न होनेके कारण “ईश' कहे गये हैं। इस प्रकार वे भगवान् 'हृषीकेश” नाम धारण करते हैं। अपनी दोनों बाहुओंद्वारा भगवान् इस पृथ्वी और आकाशको धारण करते हैं, इसलिये उनका नाम “महाबाहु' है
sañjaya uvāca | harṣāt sukhāt sukha-aiśvaryād hṛṣīkeśatvam aśrute | bāhubhyāṃ rodasī viśran mahābāhur iti smṛtaḥ ||
สัญชัยกล่าวว่า—“ด้วยความรื่นรมย์และความสุข และด้วยความสุขพร้อมสิริอำนาจ จึงได้ยินกันว่าพระองค์ทรงพระนาม ‘หฤษีเกศ’. และเพราะทรงใช้สองพระกรค้ำจุนสองโลก—แผ่นดินและนภา—พระองค์จึงเป็นที่ระลึกนามว่า ‘มหาพาหุ’”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse frames divine names as meaningful descriptors: Hṛṣīkeśa signifies lordship grounded in joy, well-being, and sovereign prosperity, while Mahābāhu conveys the power to sustain the cosmos. Ethically, it encourages seeing authority as rooted in beneficent strength and world-supporting responsibility rather than mere domination.
Sañjaya is describing and praising the Lord (identified by epithets such as Hṛṣīkeśa and Mahābāhu), explaining why these names are traditionally applied—because he embodies blissful sovereignty and is imagined as upholding earth and sky with his arms.