Shloka 7
Udyoga-parva Adhyāya 69: Dhṛtarāṣṭra’s Reverential Address to Sañjaya on Vāsudeva
नित्य, अक्षय, अविनाशी एवं परम भगवद्धामका नाम पुण्डरीक है। उसमें स्थित होकर जो अक्षतभावसे विराजते हैं, वे भगवान् 'पुण्डरीकाक्ष' कहलाते हैं। (अथवा पुण्डरीक-- कमलके समान उनके अक्षि--नेत्र हैं, इसलिये उनका नाम पुण्डरीकाक्ष है)। दस्युजनोंको त्रास (अर्दन या पीड़ा) देनेके कारण उनको “जनार्दन” कहते हैं ।। यतः सत्त्वान्न च्यवते यच्च सत्त्वान्न हीयते । सत्त्वतः सात्वतस्तस्मादार्षभाद् वृषभेक्षण:
yato hi sattvān na cyavate yac ca sattvān na hīyate | sattvataḥ sātvatas tasmād ārṣabhād vṛṣabhekṣaṇaḥ ||
สัญชัยกล่าวว่า—เพราะพระองค์ไม่เคยคลาดจากสัตตวะ (ความดีอันแท้) และสัตตวะนั้นไม่เคยเสื่อมในพระองค์ จึงทรงพระนามว่า ‘สาตวตะ’ ผู้ตั้งมั่นในสัตตวะ และเพราะทรงเป็นผู้เลิศในหมู่ผู้ทรงธรรม ดุจโคผู้เป็นจ่าฝูง จึงทรงเป็นที่รู้จักว่า ‘วฤษภเอกษณะ’ คือ “ผู้มีเนตรดุจวฤษภ”
संजय उवाच
Educational Q&A
Moral excellence is defined by steadiness: true goodness (sattva) is not merely possessed but maintained without decline. The verse presents unwavering sattva as the ground for honorific names and as a model of righteous leadership.
Sañjaya is explaining the significance of revered epithets, grounding them in character: the one being praised is called Sātvata and Vṛṣabhekṣaṇa because he never deviates from sattva and stands foremost among the virtuous.