Previous Verse
Next Verse

Shloka 7

Udyoga Parva, Adhyāya 55 — Sañjaya’s Report on Pāṇḍava Readiness and Arjuna’s Dhvaja

संजय उवाच भौमन: सह शक्रेण बहुचित्रं विशाम्पते । रूपाणि कल्पयामास त्वष्टा धाता सदा विभो,संजयने कहा--प्रजानाथ! विश्वकर्मा त्वष्टा तथा प्रजापतिने इन्द्रके साथ मिलकर अर्जुनके रथकी ध्वजामें अनेक प्रकारके रूपोंकी रचना की है

sañjaya uvāca | bhaumanaḥ saha śakreṇa bahucitraṃ viśāmpate | rūpāṇi kalpayāmāsa tvaṣṭā dhātā sadā vibho ||

สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่องค์เจ้าแห่งประชา! ตวษฏฤและธาตฤ ได้ร่วมกับศักระ (อินทรา) สร้างสรรค์รูปนานาประการอันวิจิตรพิสดารไว้บนธงนั้น

संजयःSanjaya
संजयः:
Karta
TypeNoun
Rootसंजय
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, Third, Singular, Parasmaipada
भौमनःthe earthly one / Bhūmaṇa (name/epithet)
भौमनः:
Karta
TypeNoun
Rootभौमन
FormMasculine, Nominative, Singular
सहtogether with
सह:
TypeIndeclinable
Rootसह
शक्रेणwith Śakra (Indra)
शक्रेण:
Sahakari (co-agent)
TypeNoun
Rootशक्र
FormMasculine, Instrumental, Singular
बहुचित्रम्very variegated / many-formed
बहुचित्रम्:
Karma
TypeAdjective
Rootबहुचित्र
FormNeuter, Accusative, Singular
विशाम्पतेO lord of the people
विशाम्पते:
TypeNoun
Rootविशाम्पति
FormMasculine, Vocative, Singular
रूपाणिforms
रूपाणि:
Karma
TypeNoun
Rootरूप
FormNeuter, Accusative, Plural
कल्पयामासfashioned / arranged / created
कल्पयामास:
TypeVerb
Rootकॢप्
FormPeriphrastic Perfect, Third, Singular, Parasmaipada
त्वष्टाTvaṣṭṛ (the divine artisan)
त्वष्टा:
Karta
TypeNoun
Rootत्वष्टृ
FormMasculine, Nominative, Singular
धाताDhātṛ (the creator/ordainer)
धाता:
Karta
TypeNoun
Rootधातृ
FormMasculine, Nominative, Singular
सदाalways
सदा:
TypeIndeclinable
Rootसदा
विभोO mighty one / O lord
विभो:
TypeNoun
Rootविभु
FormMasculine, Vocative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
Ś
Śakra (Indra)
T
Tvaṣṭṛ
D
Dhātṛ
A
Arjuna (implied by the standard/chariot context in the given note)
A
Arjuna’s chariot standard (dhvaja) (contextual object)

Educational Q&A

Even in a world moving toward war, the text frames power and artistry as ethically meaningful when aligned with dharma: divine skill is portrayed as supporting rightful purpose, strengthening morale through symbols rather than mere display.

Sañjaya reports that Tvaṣṭṛ, along with Dhātṛ and with Indra’s association, creates many varied forms—understood in context as figures on a warrior’s standard (dhvaja), embellishing the chariot with potent, inspiring imagery before the great conflict.