Shloka 13
Udyoga Parva, Adhyaya 52: Dhṛtarāṣṭra’s Appraisal of Pāṇḍava Strength and the Case for Restraint
पाण्डुनन्दन युधिष्ठिर दर्शनीय, मनस्वी, लक्ष्मीवान्, ब्रह्मर्षियोंके समान तेजस्वी, मेधावी, सुनिश्चित बुद्धिसे युक्त, धर्मात्मा, मित्रों तथा मन्त्रियोंसे सम्पन्न, युद्धके लिये उद्योगशील सैनिकोंसे संयुक्त, महारथी भाइयों और वीरशिरोमणि श्वशुरोंसे सुरक्षित, धैर्यवान्, मन्त्रणाको गुप्त रखनेवाले, पुरुषोंमें सिंहके समान पराक्रमी, दयालु, उदार, लज्जाशील, यथार्थ पराक्रमसे सम्पन्न, अनेक शास्त्रोंके ज्ञाता, मनको वशमें रखनेवाले, वृद्धसेवी तथा जितेन्द्रिय हैं। इस प्रकार सर्वगुणसम्पन्न और प्रज्वलित अग्निके समान ताप देनेवाले उन युधिष्ठिरके सम्मुख युद्ध करनेके लिये कौन मूर्ख जा सकेगा? कौन अचेत एवं मरणासन्न मनुष्य पतंगोंकी भाँति दुर्निवार पाण्डवरूपी अग्निमें जान-बूझकर गिरेगा? ।। ८ --१२ || तनुरुद्धः शिखी राजा मिथ्योपचरितो मया । मन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनानतं करिष्यति,राजा युधिष्ठिर सूक्ष्म और एक स्थानमें अवरुद्ध अग्निके समान हैं। मैंने मिथ्या व्यवहारसे उनका तिरस्कार किया है, अतः: वे युद्ध करके मेरे मूर्ख पुत्रोंका अवश्य विनाश कर डालेंगे
dhṛtarāṣṭra uvāca | pāṇḍunandana yudhiṣṭhiraḥ darśanīyaḥ manasvī lakṣmīvān brahmarṣibhiḥ samaṃ tejasvī medhāvī niścitabuddhiyuktaḥ dharmātmā mitraiḥ mantribhiś ca sampannaḥ yuddhāya udyogibhiḥ sainikaiḥ saṃyuktaḥ mahārathibhrātṛbhiḥ vīraśiromaṇibhiḥ śvaśuraiś ca surakṣitaḥ dhairyavān mantraguptaḥ puruṣasiṃha iva parākramī dayāluḥ udāraḥ lajjāśīlaḥ yathārthaparākramasampannaḥ anekaśāstrajñaḥ manonigrahavān vṛddhasevī jitendriyaś ca | evaṃ sarvaguṇasampannaṃ prajvalitāgnisamaṃ tāpadam taṃ yudhiṣṭhiram abhimukhaṃ yuddhāya kaḥ mūḍho gacchet? kaḥ acetā maraṇāsannaḥ patangavat durṇivāra-pāṇḍavāgnau jñātvā nipatet? | tanuruddhaḥ śikhī rājā mithyopacarito mayā | mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhena antaṃ kariṣyati ||
ธฤตราษฏระตรัสว่า “ยุธิษฐิระ โอรสแห่งปาณฑุ งามน่าชม มีใจสูง และเปี่ยมด้วยสิริมงคล เขาส่องรัศมีดุจพรหมฤๅษี เป็นผู้มีปัญญา มีดุลยพินิจมั่นคง และเป็นผู้ตั้งมั่นในธรรม มีมิตรและเสนาบดีค้ำจุน มีทหารผู้มุ่งมั่นต่อศึกสงครามรายล้อม ได้รับการพิทักษ์จากพี่น้องผู้เป็นมหารถี และจากบรรดาพ่อตาผู้กล้าหาญอันเป็นยอดแห่งวีรชน เขามีความอดทน รักษาความลับแห่งสภาได้ เป็นสิงห์ในหมู่บุรุษด้วยเดชานุภาพ—แต่ก็เมตตา ใจกว้าง และมีความละอาย; ความกล้าหาญของเขาเป็นของจริง มิใช่เสแสร้ง เขารู้ศาสตราหลายประการ ชนะใจตน รับใช้ผู้เฒ่าผู้แก่ และชนะอินทรีย์ทั้งหลาย แล้วใครเล่าจะโง่เขลาถึงกับยกทัพไปทำศึกต่อหน้าผู้เพียบพร้อมด้วยคุณธรรมทั้งสิ้น และแผดเผาดุจอัคคีที่ลุกโชน? ใครเล่าจะสิ้นสติ ใกล้ความตาย แล้วยอมตกลงไปดุจแมลงเม่าในอัคคีแห่งปาณฑพอันห้ามมิได้ ทั้งที่รู้แก่ใจ? ยุธิษฐิระเปรียบดังไฟที่ถูกกักไว้ในที่คับแคบ—เมื่อหลุดพ้นย่อมรุนแรงและยับยั้งมิได้ ข้าได้ล่วงเกินเขาด้วยการประพฤติอันเป็นเท็จ; เพราะฉะนั้น ด้วยสงครามเขาย่อมทำให้บุตรผู้ทึบปัญญาของข้าถึงกาลอวสานเป็นแน่”
धृतराष्ट उवाच
Educational Q&A
Moral power grounded in dharma—self-control, truthful strength, wise counsel, and compassion—becomes an irresistible force. Wrongful conduct (mithyopacāra) toward the righteous rebounds upon the wrongdoer, making conflict and ruin more likely for those who persist in adharma.
Dhṛtarāṣṭra, anxious about the coming war, reflects on Yudhiṣṭhira’s comprehensive virtues and strong alliances. He concludes that opposing such a dharmic leader is like a moth rushing into fire, and he admits his own fault in having treated Yudhiṣṭhira falsely—foreseeing that this will lead to the destruction of his own sons in war.