Shloka 7
अध्याय ३९: विदुरेण धृतराष्ट्राय नीत्युपदेशः
Timely Counsel, Association, and Kin-Duty
सुख चाहनेवालेको विद्या कहाँसे मिले? विद्या चाहनेवालेके लिये सुख नहीं है; सुखकी चाह हो तो विद्याको छोड़े और विद्या चाहे तो सुखका त्याग करे ।। नाग्निस्तृप्पति काष्ठानां नापगानां महोदधि: । नानतकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना,ईंधनसे आगकी, नदियोंसे समुद्रकी, समस्त प्राणियोंसे मृत्युकी और पुरुषोंसे कुलटा सत्रीकी कभी तृप्ति नहीं होती
sukhaṁ cāhanevāle ko vidyā kahāṁ se mile? vidyā cāhanevāle ke liye sukha nahīṁ hai; sukha kī cāha ho to vidyā ko chhoṛe aura vidyā cāhe to sukha kā tyāga kare. nāgnis tṛpyati kāṣṭhānāṁ nāpagānāṁ mahodadhiḥ | nāntakaḥ sarvabhūtānāṁ na puṁsāṁ vāmalocanā ||
ผู้ใฝ่ความสุขสบายย่อมไม่อาจได้วิชาแท้ และผู้ใฝ่วิชาย่อมไม่อาจยึดความสุขสบายไว้ หากปรารถนาความรื่นรมย์จงละการแสวงวิชา หากปรารถนาวิชาจงสละความรื่นรมย์ เพราะไฟไม่เคยอิ่มด้วยฟืน มหาสมุทรไม่เคยอิ่มด้วยสายน้ำจากแม่น้ำทั้งหลาย มฤตยูไม่เคยอิ่มด้วยสัตว์ทั้งปวง และสตรีผู้สำส่อนย่อมไม่เคยอิ่มด้วยชายทั้งหลาย
विदुर उवाच
Educational Q&A
Vidura teaches that the pursuit of true learning requires giving up indulgent comfort, because desire is inherently insatiable. The metaphors (fire/fuel, ocean/rivers, death/living beings) illustrate that feeding craving only increases it; therefore one must choose discipline and restraint to attain wisdom.
In Udyoga Parva, Vidura offers moral and political counsel during the tense pre-war negotiations. Here he delivers a compact piece of nīti (ethical instruction), warning that unchecked appetite—whether for pleasure, consumption, or sensuality—does not reach contentment, and urging a deliberate choice for knowledge and self-mastery.