Shloka 5
अध्याय ३९: विदुरेण धृतराष्ट्राय नीत्युपदेशः
Timely Counsel, Association, and Kin-Duty
गुणोंमें दोष देखना एकदम मृत्युके समान है, निन्दा करना लक्ष्मीका वध है तथा सेवाका अभाव, उतावलापन और आत्मप्रशंसा--ये तीन विद्याके शत्रु हैं ।। आलस्यं मदमोहौ च चापलं गोषछ्िरेव च । स्तब्धता चाभिमानित्वं तथात्यागित्वमेव च । एते वै सप्त दोषा: स्यु: सदा विद्यार्थिनां मता:,आलस्य, मद-मोह, चंचलता, गोष्ठी, उद्ण्डता, अभिमान और स्वार्थत्यागकका अभाव-- ये सात विद्यार्थियों-के लिये सदा ही दोष माने गये हैं
guṇeṣu doṣa-darśanaṃ mṛtyu-samaṃ; nindā lakṣmyā vadhaḥ; sevābhāvaḥ, utāvalāpanam, ātma-praśaṃsā—ete trayo vidyāyāḥ śatravaḥ. ālasyaṃ mada-mohau ca cāpalaṃ goṣṭhī caiva ca; stabdhatā cābhimānitvaṃ tathā atyāgitvam eva ca. ete vai sapta doṣāḥ syuḥ sadā vidyārthināṃ matāḥ.
การเพ่งหาข้อบกพร่องในคุณความดีของผู้อื่นประหนึ่งความตาย; การนินทาและส่อเสียดคือการฆ่าศรีและความรุ่งเรือง; และศัตรูของวิชามีสามประการ คือ การละเลยการปรนนิบัติและการสดับฟังผู้ใหญ่ ความรีบร้อน และการยกย่องตนเอง. อีกทั้งความเกียจคร้าน ความเมามัวและหลงผิด ความไม่มั่นคง ความคบหาสุมหัวอันไร้สาระ ความแข็งกระด้างดื้อรั้น ความทะนงตน และความคิดสละทิ้งหน้าที่อันควรทำ—ทั้งเจ็ดนี้แลเป็นโทษของศิษย์ที่กล่าวกันเสมอ
विदुर उवाच
Educational Q&A
Vidura teaches that learning and prosperity are protected by disciplined conduct: avoid fault-finding and slander, and cultivate humility, service, and steadiness. For students especially, laziness, pride, restlessness, idle gossip, and rash or misplaced ‘renunciation’ undermine true knowledge.
In Udyoga Parva, Vidura delivers counsel (nīti) amid the tense pre-war negotiations. Here he emphasizes ethical speech and student-like discipline—principles meant to guide rulers and courtiers as well as learners—warning that destructive habits corrode wisdom and fortune.