Shloka 56
हंस–साध्यसंवादः, वाक्-निग्रहः, महाकुल-लक्षणम्, शान्ति-उपायः
Hamsa–Sādhya Dialogue; Restraint of Speech; Marks of Noble Lineage; Means to Peace
राजन्! आपका कल्याण हो
rājan! tava kalyāṇaṁ bhavatu; manuṣyeṣu sadā pañcavidhaṁ balaṁ bhavati, tac chṛṇu. yat bāhubala-nāma prathamaṁ balaṁ, tad nikṛṣṭaṁ balaṁ ucyate; mantri-lābhaḥ dvitīyaṁ balam; dhana-lābhaṁ tṛtīyaṁ balaṁ manīṣiṇaḥ prāhuḥ; rājan, yat pitṛ-paitāmaha-prāptaṁ manuṣyasya svābhāvikaṁ balaṁ (kuṭumba-balam), tad “abhijāta”-nāma caturthaṁ balam. bhārata! yena etāni sarvāṇi balāni saṅgṛhyante, yaś ca sarveṣu baleṣu śreṣṭhatamaṁ balam, tat pañcamaṁ “buddhi-balam” iti kathyate. mahate yo’pakārāya narasya prabhaven naraḥ, tena vairaṁ samāsajya dūrastho’smīti nāśvaset.
วิทุระกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ขอความสวัสดีจงมีแด่พระองค์ มนุษย์ย่อมมี ‘กำลัง’ อยู่เสมอห้าประการ; จงสดับเถิด. ประการแรกคือกำลังแขน—กำลังกาย—ซึ่งนับว่าเป็นกำลังอันต่ำ. ประการที่สองคือการได้มาซึ่งอำมาตย์ผู้สามารถและคำปรึกษา. ประการที่สาม บัณฑิตกล่าวว่า คือการได้มาซึ่งทรัพย์. ประการที่สี่ ข้าแต่พระราชา คือกำลังโดยกำเนิด—สืบจากบิดาและบรรพชน เป็นแรงหนุนแห่งตระกูล—เรียกว่า ‘อภิจาตะ’. โอ ภารตะ กำลังที่รวบรวมและชี้นำกำลังทั้งปวง และเป็นยอดแห่งกำลังทั้งหลาย นั่นคือประการที่ห้า: กำลังแห่งปัญญา. เพราะฉะนั้น หากมีบุรุษผู้สามารถก่ออันตรายใหญ่หลวงแก่ผู้อื่นได้ ก็ไม่ควรผูกเวรกับเขาแล้ววางใจด้วยความคิดว่า ‘เราห่างไกลจากเขา’.”
विदुर उवाच
Educational Q&A
Vidura ranks forms of power and asserts that intellect (buddhi) is the highest because it gathers and directs all other resources—physical force, ministers, wealth, and family backing. He also warns against complacent hostility: do not assume safety merely because you are ‘far away’ from someone capable of great harm.
In Udyoga Parva, Vidura counsels King Dhṛtarāṣṭra during the tense pre-war diplomacy. He offers practical and ethical guidance on governance and personal conduct, emphasizing strategic intelligence and caution in dealing with dangerous adversaries.