Shloka 23
हंस–साध्यसंवादः, वाक्-निग्रहः, महाकुल-लक्षणम्, शान्ति-उपायः
Hamsa–Sādhya Dialogue; Restraint of Speech; Marks of Noble Lineage; Means to Peace
न भृत्यानां वृत्तिसंरोधनेन राज्यं धनं॑ संजिघक्षेदपूर्वम् । त्यजन्ति होन॑ वज्चिता वै विरुद्धा: स्निग्धा हामात्या: परिहीनभोगा:
na bhṛtyānāṁ vṛtti-saṁrodhanena rājyaṁ dhanaṁ saṁjighakṣed apūrvam | tyajanti hīna-vacchitā vai viruddhāḥ snigdhā hy amātyāḥ parihīna-bhogāḥ ||
วิทุระกล่าวเตือนว่า กษัตริย์ไม่พึงคิดยึดครองแว่นแคว้นและทรัพย์ของผู้อื่น โดยเริ่มจากตัดทางทำมาหากินของข้าราชบริพารตนเองก่อน เพราะเมื่อปัจจัยเลี้ยงชีพถูกพรากและถูกตัดขาดจากความสุขสำราญ แม้เสนาบดีที่เคยภักดีและสนิทใจก็ย่อมกลับเป็นปฏิปักษ์ในยามคับขัน และละทิ้งพระราชาไป
विदुर उवाच
Educational Q&A
A ruler must not undermine his own dependents by cutting off their livelihood; such injustice destroys loyalty and turns even trusted ministers into opponents, leading to political collapse.
In Vidura’s counsel during the Udyoga Parva, he warns the king about practical and moral consequences of oppressive policy: depriving servants and officials of maintenance breeds resentment, rebellion, and abandonment at the very moment the ruler seeks external gain.