Shloka 12
Ārjava, Satya, and the Virocana–Sudhanvan Exemplum
Udyoga-parva 35
अव्याह्तं व्याहवताच्छेय आहु: सत्यं वदेद् व्याहृतं तद् द्वितीयम् प्रियं वदेद् व्याह्ृतं तत् तृतीयं धर्म वदेद् व्याह्ृतं तच्चतुर्थम्,बोलनेसे न बोलना ही अच्छा बताया गया है, (यह वाणीकी प्रथम विशेषता है और यदि बोलना ही पड़े तो) सत्य बोलना वाणीकी दूसरी विशेषता है यानी मौनकी अपेक्षा भी अधिक लाभप्रद है। (सत्य और) प्रिय बोलना वाणीकी तीसरी विशेषता है। यदि सत्य और प्रियके साथ ही धर्मसम्मत भी कहा जाय, तो वह वचनकी चौथी विशेषता है। (इनमें उत्तरोत्तर श्रेष्ठता है)
avyāhṛtaṃ vyāhṛtāc chreya āhuḥ | satyaṃ vaded vyāhṛtaṃ tad dvitīyam | priyaṃ vaded vyāhṛtaṃ tat tṛtīyaṃ | dharmaṃ vaded vyāhṛtaṃ tac caturtham ||
หงส์กล่าวว่า “เขาทั้งหลายประกาศว่า ความไม่กล่าววาจาย่อมประเสริฐกว่าการกล่าววาจา หากจำต้องกล่าว ก็พึงกล่าวความจริงเป็นลำดับที่สอง กล่าวทั้งจริงและไพเราะน่าฟังเป็นลำดับที่สาม และกล่าวทั้งจริง ไพเราะ และสอดคล้องกับธรรมะเป็นลำดับที่สี่”
हंस उवाच
Educational Q&A
The verse ranks speech-ethics in four ascending ideals: (1) silence is best when speech would be harmful or needless; (2) if speaking is necessary, speak truth; (3) better still, speak what is both true and pleasing; (4) best is speech that is true, pleasing, and aligned with dharma—i.e., beneficial and morally appropriate.
In Udyoga Parva, amid counsel and moral instruction before the great conflict, the Haṃsa delivers a didactic teaching on disciplined speech—how to weigh silence, truth, pleasantness, and dharmic benefit when advising or responding in tense circumstances.