Shloka 16
Udyoga-parva Adhyāya 3 — Sātyaki on Inner Disposition, Legitimacy, and Coercive Readiness
मां चापि विषदह्ेेत् क्रुद्धं कश्न भीम॑ं दुरासदम् । यमौ च दृढ्धन्वानौ यमकालोपमसझ्युती । विराटद्रुपदौ वीरौ यमकालोपमद्युती
māṃ cāpi viṣaṇṇam etat kruddhaṃ kaścit bhīmaṃ durāsadam | yamau ca dṛḍha-dhanvānau yama-kālopama-saṃyutī | virāṭa-drupadau vīrau yama-kālopama-dyutī ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “เพียงเห็นดังนี้ แม้เราก็อาจเศร้าหมองได้; แต่ภีมะผู้เดือดดาลอยู่ที่นั่น—ผู้ใดจะเข้าถึงและปราบได้โดยง่ายเล่า. อีกทั้งฝาแฝดยมะ (นกุลและสหเทวะ) ผู้แผลงศรด้วยคันธนูมั่นคง มีเดชดุจยมะและกาล. และวีรบุรุษทั้งสอง วิราฏะกับทฺรุปทะ ก็รุ่งโรจน์ด้วยรัศมีประหนึ่งยมะและกาลเวลา.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the ethical weight of impending conflict while also affirming the presence of formidable protectors. It balances human discouragement (viṣāda) with steadfast courage and preparedness, suggesting that dharma in crisis requires both sober awareness and resolute strength.
Vaiśampāyana lists powerful figures on the Pāṇḍavas’ side—Bhīma, the twins Nakula and Sahadeva, and the allied kings Virāṭa and Drupada—describing them as unassailable and comparable in might and splendor to Yama and Kāla, emphasizing the strength of their coalition as war approaches.