Udyoga-parva Adhyāya 28: Dharmādharmalakṣaṇa in Āpad
Crisis-Discernment of Right and Wrong
यदि तुम शान्ति धारण करना ही ठीक समझते हो तो बताओ, युद्धमें प्रवृत्त होनेसे राजाओंके धर्मका ठीक-ठीक पालन होता है या युद्ध छोड़कर भाग जानेसे? क्षत्रियधर्मका विचार करते हुए तुम जो कुछ भी कहोगे, मैं तुम्हारी वही बात सुननेको उद्यत हूँ ।। चातुर्वर्ण्यस्य प्रथमं संविभाग- मवेक्ष्य त्वं संजय स्वं च कर्म । निशम्याथो पाण्डवानां च कर्म प्रशंस वा निन्द वा या मतिस्ते,संजय! तुम पहले ब्राह्मण आदि चारों वर्णोंके विभाग तथा उनमेंसे प्रत्येक वर्णके अपने-अपने कर्मको देख लो। फिर पाण्डवोंके वर्तमान कर्मपर दृष्टिपात करो; तत्पश्चात् जैसा तुम्हारा विचार हो, उसके अनुसार इनकी प्रशंसा अथवा निन््दा करना
yadi tvaṁ śāntiṁ dhārayitum eva ṭhīkaṁ samajhasi, tato vada—yuddhe pravṛttena rājñāṁ dharmasya samyak-samyag anuṣṭhānaṁ bhavati vā, athavā yuddhaṁ tyaktvā palāyanena? kṣatriya-dharmaṁ vicārayann yat kiṁcid vadiṣyasi, tad eva te vacanaṁ śrotum aham udyataḥ || cāturvarṇyasya prathamaṁ saṁvibhāgam avekṣya tvaṁ sañjaya svaṁ ca karma | niśamyātho pāṇḍavānāṁ ca karma praśaṁsa vā nindā vā yā matis te ||
วายุตรัสว่า— “หากท่านเห็นจริงว่าการทรงไว้ซึ่งสันติเป็นทางอันควร ก็จงบอกมา: ธรรมของพระราชาทั้งหลายสำเร็จโดยถูกต้องด้วยการเข้าสู่สงคราม หรือด้วยการละทิ้งสงครามแล้วหลบหนี? เมื่อพิจารณาธรรมของกษัตริย์แล้ว ท่านจะลงความเห็นประการใด ข้าพร้อมฟังถ้อยคำของท่านนั้นเอง ก่อนอื่น สัญชัย จงพิจารณาการแบ่งสี่วรรณะและหน้าที่ที่กำหนดแก่แต่ละวรรณะ รวมทั้งหน้าที่ของท่านเอง แล้วจงพินิจการกระทำของเหล่าปาณฑพในกาลนี้ให้ถี่ถ้วน จากนั้นตามดุลยพินิจของท่าน จะสรรเสริญหรือจะติเตียนก็จงกระทำเถิด”
वायुदेव उवाच
The verse frames a dharma-inquiry: peace is not automatically virtuous if it becomes cowardly desertion. Royal/kṣatriya duty must be judged by whether it protects order and justice. Vāyu urges an evaluation grounded in varṇa-duties (sva-karma) and then a fair assessment—praise or blame—of the Pāṇḍavas’ present conduct.
Vāyu addresses Sañjaya and challenges him to decide, from the standpoint of kṣatriya-dharma, whether engaging in war or fleeing from it better fulfills a king’s duty. He then instructs Sañjaya to review the four-varṇa framework and each group’s prescribed work, consider his own role, and finally assess the Pāṇḍavas’ actions, offering either commendation or censure based on reasoned judgment.