Shloka 28
उद्योगपर्व — अध्याय २५: संजयदूतवाक्यम्
Sañjaya’s Envoy-Speech on Peace
जानासि त्वं क्लेशमस्मासु वृत्तं त्वां पूजयन् संजयाहं क्षमेयम् | यच्चास्माकं कौरवैर्भूतपूर्व या नो वृत्तिर्धार्तराष्ट्र तदा5डसीत्,संजय! हमलोगोंको कौरवोंके कारण पहले कितना क्लेश उठाना पड़ा है, यह तुम भलीभाँति जानते हो तथापि मैं तुम्हारा आदर करते हुए उनके सब अपराधोंको क्षमा कर सकता हूँ। दुर्योधन आदि कौरवोंने पहले हमारे साथ कैसा बर्ताव किया है और उस समय हमलोगोंका उनके साथ कैसा बर्ताव रहा है, यह भी तुमसे छिपा नहीं है
jānāsi tvaṃ kleśam asmāsu vṛttaṃ tvāṃ pūjayan saṃjaya ahaṃ kṣameyam | yac cāsmākaṃ kauravair bhūtapūrvaṃ yā no vṛttir dhārtarāṣṭra tadā āsīt, saṃjaya |
สัญชัยกล่าวว่า—“ท่านย่อมรู้ดีถึงความทุกข์ยากที่เคยบังเกิดแก่พวกเราเพราะเหล่ากุรุ (คุรพ) แต่ถึงกระนั้น ด้วยความเคารพต่อท่าน โอสัญชัย ข้าพเจ้าก็อาจให้อภัยความผิดทั้งปวงของพวกเขาได้ และท่านก็มิได้ไม่รู้ว่า บุตรแห่งธฤตราษฏระเคยประพฤติต่อพวกเราอย่างไรในกาลก่อน และครั้งนั้นพวกเราประพฤติต่อพวกเขาอย่างไร”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights an ethical tension central to the Mahābhārata: even when one remembers severe past injuries, respect for a worthy person and commitment to restraint can make forgiveness possible—yet the memory of injustice remains morally relevant in judging the conflict.
Sañjaya speaks while recalling earlier hardships caused by the Kauravas. He tells Sañjaya that these sufferings are well known, and that despite them he could pardon the offenders out of respect; he also points to the known history of how the Kauravas treated them and how they, in turn, behaved toward Dhṛtarāṣṭra’s sons.