Shloka 14
उद्योगपर्व — अध्याय २५: संजयदूतवाक्यम्
Sañjaya’s Envoy-Speech on Peace
मानध्नस्यासौ मानकामस्य चेर्षो: संरम्भिणक्षार्थधर्मातिगस्य । दुर्भाषिणो मन्युवशानुगस्य कामात्मनो दौहदैर्भावितस्य,संजय! दूसरोंका मान मिटाकर अपना मान चाहनेवाले, ईर्ष्यालु, क्रोधी, अर्थ और धर्मका उल्लंघन करनेवाले, कटुवचन बोलनेवाले, क्रोध और दीनताके वशवर्ती, कामात्मा (भोगासक्त), पापियोंसे प्रशंसित, शिक्षा देनेके अयोग्य, भाग्यहीन, अधिक क्रोधी, मित्रद्रोही तथा पापबुद्धि पुत्र दुर्योधनका प्रिय चाहनेवाले राजा धृतराष्ट्रने समझते हुए भी धर्म और कामका परित्याग किया है
sañjaya uvāca | mānadhnasya asau mānakāmasya ca īrṣoḥ saṃrambhiṇaḥ artha-dharma-ātigasya | durbhāṣiṇaḥ manyu-vaśānugasya kāmātmano dauhadaiḥ bhāvitasya ||
สัญชัยกล่าวว่า—“เขาผู้นั้นเป็นคนทำลายเกียรติของผู้อื่นเพื่อแสวงเกียรติให้ตนเอง; อิจฉาริษยา โกรธง่าย และหุนหัน; ล่วงละเมิดทั้งประโยชน์และธรรม; วาจาหยาบคาย; ตกอยู่ใต้อำนาจโทสะ; เป็นทาสแห่งกาม; และจิตถูกหล่อหลอมด้วยความใคร่ส่วนตน” ด้วยการถือว่าทุรโยธนะผู้เป็นเช่นนั้นเป็นที่รัก พระเจ้าธฤตราษฏระจึงละทิ้งธรรม ทั้งที่รู้ชัดอยู่แล้ว
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse warns that craving for honour, jealousy, and anger lead to transgressing both artha and dharma; when a ruler becomes attached to pleasing a morally compromised heir, even clear understanding fails to prevent abandonment of righteousness.
Sañjaya is reporting and morally evaluating the situation at the Kuru court: he depicts the flawed disposition associated with Duryodhana and implies how Dhṛtarāṣṭra, despite knowing the right course, is pulled away from dharma by attachment to his son’s wishes.