Shloka 16
हयाश्व मे संगृहीतास्तयासन् महानद्या संयति कौरवेन्द्र । पादौ जनन्या: प्रतिगृहा चाहं तथा पितृणां रथमभ्यरोहम्,कौरवराज! उस युद्धमें महानदी माता गंगाने मेरे घोड़ोंकी बागडोर पकड़ रखी थी। तब मैं माताके चरणोंका स्पर्श करके और पितरोंके उद्देश्यसे भी मस्तक नवाकर उस रथपर जा बैठा
hayāśva me saṅgṛhītās tayāsan mahānadyā saṃyati kauravendra | pādau jananyāḥ pratigṛhya cāhaṃ tathā pitṝṇāṃ ratham abhyaroham, kauravarāja ||
ข้าแต่เจ้าแห่งกุรุ! ในศึกนั้น มหานทีผู้เป็นมารดา—พระคงคา—ทรงกุมบังเหียนม้าของข้าพเจ้าไว้ ครั้นแล้วข้าพเจ้าสัมผัสพระบาทมารดาด้วยความเคารพ และก้มศีรษะอุทิศแด่ปิตฤทั้งหลาย จึงขึ้นสู่รถศึกนั้น
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Even in the urgency of war, dharma is upheld through reverence to one’s mother and remembrance of the ancestors. Bhīṣma models disciplined action rooted in gratitude and duty, showing that ethical grounding should precede engagement in conflict.
Bhīṣma recounts a moment before entering battle: his mother Gaṅgā (the great river) is described as holding the reins of his horses. He pays respect by touching his mother’s feet and bowing to his forefathers, then mounts the chariot to proceed into the fight.