Shloka 166
Pāṇḍava-senā-niryāṇa and Vyūha-vibhāga (पाण्डवसेनानिर्याण तथा व्यूहविभाग)
दन्तान् दन्तेषु निष्पिष्य सृक्किणी परिलेलिहन् | धष्टद्युम्न, शिखण्डी, महारथी सात्यकि, पाँच भाई केकयराजकुमार, राक्षस घटोत्कच, द्रौपदीके पाँचों पुत्र, अभिमन्यु, राजा धृष्टकेतु, पराक्रमी भीमसेन तथा महारथी नकुल- सहदेव--ये सब-के-सब क्रोधसे लाल आँखें किये अपने आसनोंसे उछलकर खड़े हो गये और अंगद, पारिहार्य (मोतियोंके गुच्छों) तथा केयूरोंसे विभूषित एवं लाल चन्दनसे चर्चित अपनी सुन्दर भुजाओंको थामकर दाँतोंपर दाँत रगड़ते हुए ओठोंके दोनों कोने चाटने लगे
dantān danteṣu niṣpiṣya sṛkkiṇī parilelihan | dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī mahārathī sātyakiḥ pāñca bhrātaraḥ kaikeyarājakumāraḥ rākṣasaḥ ghaṭotkacaḥ draupadyāḥ pañca putrāḥ abhimanyuḥ rājā dhṛṣṭaketuḥ parākramaḥ bhīmasenaḥ tathā mahārathī nakula-sahadevau—ete sarve krodhena lohitākṣā āsanebhya utplutya tiṣṭhantaḥ aṅgada-parihārya-keyūraiḥ vibhūṣitāḥ raktacandana-carcitāḥ svāḥ sundarā bāhūn dhṛtvā dantān danteṣu niṣpiṣya sṛkkiṇī parilelihuḥ ||
สัญชัยกล่าวว่า—พวกเขาขบฟันบดฟันเข้าหากัน และเลียมุมริมฝีปากทั้งสองด้วยความเดือดดาล: ธฤษฏทยุมน์ ศิขัณฑิน มหารถีสาตยกี เจ้าชายทั้งห้าพระองค์แห่งกษัตริย์ไกเกยะ ยักษ์ฆโฏตฺกจ บุตรทั้งห้าของเทราปที อภิมันยุ พระราชาธฤษฏเกตุ ภีมเสนผู้เกรียงไกร และมหารถีนกุลกับสหเทว—ทั้งหมดนั้น ดวงตาแดงฉานด้วยโทสะ ต่างผุดลุกจากที่นั่งของตนในบัดดล. ประดับด้วยพาหุรัด พวงมุก และกำไล ขนานแขนงามทาด้วยจันทน์แดง พวกเขายืนกุมแขนแน่น กัดฟันครางโกรธ เลียมุมปาก—ประหนึ่งเป็นเครื่องหมายภายนอกของพายุภายในที่สงครามและธรรมะอันบาดเจ็บได้ปลุกเร้า.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how anger manifests physically and spreads through a group, especially among warriors who feel dharma has been violated. It implicitly warns that when righteous grievance turns into uncontrolled krodha, it accelerates the slide toward violence; ethical discernment must restrain passion even in a just cause.
Sañjaya describes a tense courtly moment where leading Pāṇḍava-aligned heroes—named one by one—erupt from their seats in fury. Their gestures (teeth-grinding, lip-licking) and martial adornments signal immediate readiness to fight, indicating that negotiations and restraint are breaking down and the war mood is intensifying.