Shloka 2
कुरुक्षेत्रे सेनानिवेशवृत्तान्तः — Dhṛtarāṣṭra Questions Saṃjaya on the Deployed Armies
बृहस्पतिसमं बुद्धया क्षमया पृथिवीसमम् | समुद्रमिव गाम्भीर्य हिमवन्तमिव स्थिरम्,जनमेजयने पूछा--भगवन्! भरतवंशियोंके पितामह गंगानन्दन महात्मा भीष्म सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ थे। समस्त राजाओंमें ध्वजके समान उनका बहुत ऊँचा स्थान था। वे बुद्धिमें बृहस्पति, क्षमामें पृथ्वी, गम्भीरतामें समुद्र, स्थिरतामें हिमवान्, उदारतामें प्रजापति और तेजमें भगवान् सूर्यके समान थे। वे अपने बाणोंकी वर्षद्वारा देवराज इन्द्रके समान शत्रुओंका विध्वंस करनेवाले थे। उस समय जो अत्यन्त भयंकर तथा रोमांचकारी रणयज्ञ आरम्भ हुआ था, उसमें उन्होंने जब दीर्घकालके लिये दीक्षा ले ली, तब इस समाचारको सुननेके पश्चात् सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ महाबाहु युधिष्ठिरने क्या कहा? भीमसेन तथा अर्जुनने भी उसके बारेमें क्या कहा? अथवा भगवान् श्रीकृष्णने अपना मत किस प्रकार व्यक्त किया?
janamejaya uvāca | bṛhaspati-samaṃ buddhyā kṣamayā pṛthivī-samam | samudram iva gāmbhīrye himavantam iva sthiram ||
ชนเมชัยตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้ควรเคารพ ภีษมะ—โอรสแห่งคงคา ผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่—เป็นผู้เลิศในหมู่นักรบผู้ถืออาวุธ สูงเด่นท่ามกลางพระราชาดุจธงชัย ในปัญญาท่านดุจพระพฤหัสบดี ในขันติท่านดุจแผ่นดิน ในความลึกท่านดุจมหาสมุทร และในความมั่นคงท่านดุจหิมาลัย เมื่อ ‘ยัญพิธีแห่งศึก’ อันน่าสะพรึงและทำให้ขนลุกเริ่มขึ้น และท่านเข้ารับทีक्षาอันยาวนาน (ปณิธานเพื่อศึกยืดเยื้อ) ครั้นยุดธิษฐิระผู้มีมหาพาหุได้ยินข่าวนั้นแล้ว เขากล่าวสิ่งใด? ภีมเสนะและอรชุนกล่าวสิ่งใด? และพระภควาน ศรีกฤษณะทรงแสดงความเห็นอย่างไร?”
जनमेजय उवाच
Educational Q&A
The verse frames Bhīṣma as an ethical archetype: wisdom guided by counsel (Bṛhaspati), patience and forgiveness (earth), depth of character (ocean), and unwavering resolve (Himālaya). It implicitly raises the dharmic tension of war: even when a warrior embodies virtues, opponents must still decide how to respond within duty, strategy, and moral restraint.
Janamejaya asks the narrator to report the reactions of the Pāṇḍava leaders—Yudhiṣṭhira, Bhīma, and Arjuna—and also Kṛṣṇa’s assessment, upon hearing that Bhīṣma has undertaken a long, solemn commitment to the coming battle (likened to a consecrated sacrifice).