Shloka 24
अदारा-नीति
Crisis Composure) and ‘Jaya’ Śravaṇa (Morale-Instruction
पुत्र बोला--माँ! मेरे पास न तो खजाना है और न सहायता करनेवाले सैनिक ही हैं, फिर मुझे विजयरूप अभीष्टकी सिद्धि कैसे प्राप्त होगी? अपनी इस दारुण अवस्थाके विषयमें स्वयं ही विचार करके मैंने राज्यकी ओरसे अपना अनुराग उसी प्रकार दूर हटा लिया है, जैसे स्वर्गकी ओरसे पापीका भाव हट जाता है। क्या तू ऐसा कोई उपाय देख रही है, जिससे मैं विजय पा सकूँ ।। तन्मे परिणततप्रज्ञे सम्यक् प्रब्रूहि पृच्छते । करिष्यामि हि तत् सर्व यथावदनुशासनम्,परिपक्व बुद्धिवाली माँ! मेरे इस प्रश्नके अनुसार तू कोई उत्तम उपाय बता दे। मैं तेरे सम्पूर्ण आदेशोंका यथोचित रीतिसे पालन करूँगा
putra uvāca—mātā! mama na kośo 'sti na ca sahāyakā yodhāḥ; kathaṃ nu me vijayarūpābhīṣṭasiddhir bhaviṣyati? svayam eva cāsyāṃ dāruṇāyāṃ daśāyāṃ vicārya rājye mayā sneho 'pahṛtaḥ, yathā svargāt pāpinasya bhāvaḥ. kiṃ nu tvam upāyaṃ paśyasi yena vijayaṃ labheya? tan me pariṇataprajñe samyak prabrūhi pṛcchate; kariṣyāmi hi tat sarvaṃ yathāvad anuśāsanam.
บุตรกล่าวว่า “แม่เอ๋ย! เราไม่มีทั้งคลังทรัพย์และกองทัพผู้เกื้อหนุน แล้วเราจะบรรลุความสำเร็จอันปรารถนา คือชัยชนะ ได้อย่างไร? เมื่อใคร่ครวญสภาพอันโหดร้ายของตน เราจึงถอนใจจากราชสมบัติ ดุจคนบาปที่จิตใจหันเหจากสวรรค์ แม่เห็นอุบายใดที่เราจะชนะได้หรือไม่? โอแม่ผู้มีปัญญาสุกงอม โปรดบอกให้ชัดตามที่เราถาม; เราจะปฏิบัติตามคำสั่งของแม่ทุกประการโดยถูกต้อง”
पुत्र उवाच
Educational Q&A
Power without resources (wealth and allies) is fragile; therefore one should seek wise counsel and adopt proper means (upāya) rather than cling to ambition. The verse also frames kingship as an ethical burden: when conditions are unfit, attachment to rule should be examined and, if necessary, relinquished.
A son, facing political-military weakness, confesses to his mother that he lacks both money and supporting forces. He says he has become disenchanted with kingship, and he asks her to propose a workable strategy. He promises to follow her guidance exactly.