Shloka 33
Adhyāya 128 — Proposal to Restrain Keśava; Sātyaki’s Warning and Vidura–Dhṛtarāṣṭra Counsel
“इन्हीं दोनों (काम और क्रोध)-के द्वारा देवताओंने स्वर्गमें जानेवाले पुरुषके लिये उस लोकका दरवाजा बंद कर रखा है। वीतराग पुरुषसे डरकर ही देवताओंने स्वर्गप्राप्तिके प्रतिबन्धक काम और क्रोधकी वृद्धि की है ।। काम॑ क्रोधं च लोभं च दम्भं दर्प च भूमिप: । सम्यग्विजेतुं यो वेद स महीमभिजायते,“जो राजा काम, क्रोध, लोभ, दम्भ और दर्पको अच्छी तरह जीतनेकी कला जानता है, वही इस पृथ्वीका शासन कर सकता है
kāmau krodhaṃ ca lobhaṃ ca dambhaṃ darpaṃ ca bhūmipaḥ | samyag vijetuṃ yo veda sa mahīm abhijāyate ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—กามและโทสะนี่เองเป็นกำลังที่เหล่าเทวะใช้ปิดกั้นประตูสวรรค์ไว้แก่ผู้ใคร่จะขึ้นไป ครั้นหวาดเกรงผู้มีใจปราศจากราคะอย่างแท้จริง เทวะทั้งหลายจึงยิ่งเพิ่มพูนเครื่องกีดขวางนั้น—คือกามและโทสะ ดังนั้น พระราชาผู้รู้จริงในการพิชิตกาม โทสะ โลภะ ความเสแสร้ง และความทะนงตน จึงเป็นผู้สมควรครองแผ่นดิน.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
A ruler’s legitimacy rests on inner conquest: mastering desire, anger, greed, hypocrisy, and pride. These vices are depicted as spiritual obstacles that block higher attainment; self-control is therefore both ethical discipline and political qualification.
In Vaiśaṃpāyana’s narration within the Udyoga Parva’s counsel-filled setting, the text frames kāma and krodha as gatekeepers that prevent ascent to heaven and then states a rājadharma maxim: only the king who can truly overcome these inner enemies is fit to govern the earth.