Shloka 13
दक्षिणा-दिक्, पितृपक्ष-प्रतिष्ठा, तथा कर्मगतिः — Suparṇa’s Cosmographic Instruction
इसी दिशामें यज्ञोंद्वारा तृप्त हुए अग्निगण अपने योनिस्वरूप जलका उपभोग करते हैं। यहीं वरुणने पातालका आश्रय लेकर लक्ष्मीको प्राप्त किया था ।। अत्र पूर्व वसिष्ठस्य पौराणस्य द्विजर्षभ । सूतिश्वैव प्रतिष्ठा च निधनं च प्रकाशते,द्विजश्रेष्ठ इसी दिशामें पुरातन महर्षि वसिष्ठकी उत्पत्ति हुई है। यहीं उन्हें प्रतिष्ठा (सप्तर्षियोंमें स्थान)-की प्राप्ति हुई है और इसी दिशामें उन्हें निमिके शापसे देहत्याग करना पड़ा है
asmin diśi yajñair tṛptā agnayaḥ svayoni-bhūtaṃ jalam upabhuñjate | atraiva varuṇo pātālam āśritya lakṣmīm avāpa || atra pūrvaṃ vasiṣṭhasya paurāṇasya dvijarṣabha | sūtiś caiva pratiṣṭhā ca nidhanaṃ ca prakāśate ||
โอ ทวิชะผู้ประเสริฐ! ในทิศนี้เอง หมู่อัคนีผู้ได้รับความอิ่มเอมจากยัญ ย่อมเสวยสายน้ำอันเป็นครรภ์กำเนิดของตน; ณ ที่นี่เอง พระวรุณะอาศัยปาตาละจึงได้ลักษมี และในทิศนี้เอง ปรากฏเรื่องราวของฤๅษีโบราณวสิษฐะ—ทั้งการบังเกิด การตั้งมั่นในเกียรติยศ และวาระสุดท้ายเมื่อจำต้องละสังขารด้วยคำสาปของนิมิ
युपर्ण उवाच
Educational Q&A
The verse links ritual duty (yajña) with cosmic reciprocity: offerings sustain the divine fires, and the world’s elements return to their sources. It also underscores moral causality—status and even a great sage’s embodied life can be shaped by ethical and relational forces such as a curse.
Yuparṇa describes a particular sacred quarter associated with mythic events: the fires nourished by sacrifice, Varuṇa’s attaining Lakṣmī after resorting to Pātāla, and key milestones of Vasiṣṭha—his birth, his recognized standing among the seers, and his death due to King Nimi’s curse.