Shloka 75

Devanagari script

राजन! भरतश्रेष्ठ! हरिवंशपर्वमें भी प्रत्येक पारणके समय ब्राह्मणोंको यथावत्‌ रूपसे खीर भोजन कराये ।।

Transliteration

rājan bharataśreṣṭha harivaṁśaparvaṇi api pratyeka-pāraṇa-kāle brāhmaṇān yathāvat kṣīra-bhojanaṁ bhojayet. samāpya sarvāḥ prayataḥ saṁhitāḥ śāstra-kovidaḥ śubhe deśe niveśya atha kṣaumavastrābhisaṁvṛtāḥ.

Translation

ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ผู้ประเสริฐแห่งวงศ์ภารตะ! แม้ในหริวังศะ-ปัรวะ เมื่อจบการสาธยายแต่ละครั้ง (ปารณะ) ก็ควรเลี้ยงพราหมณ์ด้วยปายาสะ คือข้าวน้ำนมหวาน ให้ถูกต้องตามพิธี. ครั้นผู้รู้ศาสตราได้ทำการสาธยายบรรดาสังหิตาทั้งปวงจนสิ้นแล้ว พึงห่อคัมภีร์เหล่านั้นด้วยผ้าละเอียด (ผ้าลินิน/ผ้าไหม) แล้วประดิษฐานไว้ ณ สถานที่เป็นมงคล. ต่อจากนั้น เมื่อชำระกายด้วยการอาบน้ำเป็นต้น สวมอาภรณ์ขาว คล้องพวงมาลัย และประดับเครื่องประดับแล้ว พึงบูชาคัมภีร์สังหิตาเหล่านั้นให้ถูกต้อง แยกบูชาเป็นเล่ม ๆ ด้วยจันทน์ พวงมาลัย และเครื่องสักการะอื่น ๆ โดยรักษาจิตให้ตั้งมั่นและบริสุทธิ์ พร้อมทั้งถวายของกินอันประณีต อาหาร เครื่องดื่ม พวงมาลัย และสิ่งของน่ารื่นรมย์อื่น ๆ เป็นทานบูชา”

Word by Word

• समाप्य: having completed
• समाप्य: Karma
• Type: Verb
• Root: सम्-आप्
• Form: ल्यप् (absolutive/gerund), कर्तरि

• सर्वाः: all
• सर्वाः: Karma
• Type: Adjective
• Root: सर्व
• Form: Feminine, Accusative, Plural

• प्रयतः: self-restrained, attentive
• प्रयतः: Karta
• Type: Adjective
• Root: प्रयत
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• संहिताः: collections/recensions
• संहिताः: Karma
• Type: Noun
• Root: संहिता
• Form: Feminine, Accusative, Plural

• शास्त्रकोविदः: knower of the scriptures
• शास्त्रकोविदः: Karta
• Type: Noun
• Root: शास्त्र-कोविद
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• शुभे: in an auspicious
• शुभे: Adhikarana
• Type: Adjective
• Root: शुभ
• Form: Masculine/Neuter, Locative, Singular

• देशे: place
• देशे: Adhikarana
• Type: Noun
• Root: देश
• Form: Masculine, Locative, Singular

• निवेश्य: having placed/installed
• निवेश्य: Karma
• Type: Verb
• Root: नि-विश्
• Form: ल्यप् (absolutive/gerund), कर्तरि

• अथ: then
• Type: Indeclinable
• Root: अथ

• क्षौमवस्त्राभिसंवृताः: wrapped/covered with linen cloth
• क्षौमवस्त्राभिसंवृताः: Karma
• Type: Adjective
• Root: क्षौम-वस्त्र-अभि-सम्-वृत
• Form: Feminine, Accusative, Plural

Speaker

वैशम्पायन उवाच

Characters & Entities

• Vaiśampāyana
• rājan (the king, Janamejaya in frame narrative)
• Bharatas (dynastic lineage)
• Brāhmaṇas
• Harivaṁśa-parvan
• saṁhitāḥ (textual compilations/manuscripts)
• kṣīra-bhojana (milk-rice/kheer)
• kṣauma-vastra (fine cloth wrapping)
• śubha deśa (auspicious place)
• pūjā-upacāra (sandal, garlands, offerings)

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse teaches dharmic completion of sacred study: conclude recitation with generosity (feeding Brāhmaṇas), preserve the text respectfully (wrapping and placing manuscripts in an auspicious place), and perform worship with personal purity and mental concentration—treating scripture as a sacred trust.

What is happening in the narrative?

In Vaiśampāyana’s instruction to the king, the focus shifts to proper observances connected with the Mahābhārata/Harivaṁśa textual tradition: how to mark the end of recitations, honour learned guests, and ritually venerate and safeguard the completed saṁhitā-manuscripts with offerings and disciplined conduct.