Shloka 50
Svargārohaṇa-parva Adhyāya 5 — Karmaphala-Nirdeśa and Phalāśruti (कर्मफलनिर्देशः फलश्रुतिश्च)
धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभ । यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्रचित्
dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca bharatarṣabha | yad ihāsti tad anyatra yan nehāsti na kutracit ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ผู้ประเสริฐแห่งวงศ์ภารตะ! สิ่งใดว่าด้วยธรรมะ อรรถะ กามะ และโมกษะ ที่มีอยู่ ณ ที่นี้ในมหาภารตะ สิ่งนั้นย่อมมีอยู่ ณ ที่อื่นด้วย; แต่สิ่งใดไม่มีอยู่ ณ ที่นี้ สิ่งนั้นย่อมไม่มีอยู่ ณ ที่ใดเลย”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse asserts the Mahābhārata’s comprehensive scope: it encompasses the full range of human aims—dharma, artha, kāma, and mokṣa—and presents itself as a complete ethical and philosophical compendium; what is absent from it is considered unattainable elsewhere.
In the closing movement of the epic (Svargārohaṇa), Vaiśampāyana offers a concluding, evaluative statement about the Mahābhārata itself, summarizing its authority and breadth as a guide for conduct, worldly life, and liberation.