Adhyaya 7
Saṃsāra-mārga-vistaraḥ (Vidura’s Expanded Account of the Path)
Upa-parva: Vidura–Dhṛtarāṣṭra Saṃvāda (Mokṣa-oriented Nīti in Strī-parva)
Chapter 7 presents Dhṛtarāṣṭra requesting to hear again the ‘nectar of speech’ from Vidura, who then elaborates a structured teaching on saṃsāra and release. Vidura compares worldly existence to a long journey with intermittent halts, and to a dense forest that the discerning do not cling to. He classifies bodily and mental diseases—seen and unseen—as predatory dangers, and adds aging as an inevitable force that erodes form. Sensory objects (sound, form, taste, touch, smell) are depicted as a mire in which beings sink without support. Time is itemized through year, seasons, months, fortnights, days, nights, and junctions, which progressively ‘plunder’ lifespan and appearance; beings are described as inscribed by karma. A chariot allegory then maps body as chariot, sattva as charioteer, senses as horses, and action/intellect as reins; uncontrolled pursuit perpetuates cyclic rotation, while intelligent restraint prevents return. The chapter closes by asserting that neither prowess, wealth, nor allies liberate like a stable, disciplined self, recommending maitri (benevolence), śīla (ethical character), and the triad of dama, tyāga, and apramāda, culminating in the claim that one established in this mental chariot transcends fear of death and attains Brahmaloka.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, शोक और विस्मय के बीच, विदुर से पूछते हैं—यह कैसा आख्यान है जो मनुष्य को संसार-चक्र से उबारने का मार्ग दिखाता है। → विदुर ‘मार्ग’ का विस्तार करते हैं: जीवन-यात्रा के थके पथिक का रूपक, और रथ-रूपक द्वारा इन्द्रिय-अश्वों की उच्छृंखलता, काल के चक्र (वर्ष, मास, पक्ष, दिन-रात, संध्याएँ) द्वारा आयु-क्षय, तथा तृष्णा से उपजते राज्य-नाश, सुहृद्-नाश और पुत्र-नाश का कठोर सत्य। → विदुर निर्णायक वचन देते हैं कि न पराक्रम, न धन, न मित्र-समूह—दुःख से वैसा मुक्त नहीं कर सकते जैसा ‘स्थिर आत्मा’ और ‘संयम’ कर सकता है; जो बुद्धि से इन्द्रिय-अश्वों को वश में रखते हैं, वे संसार में फिर नहीं भटकते। → संसार-भ्रमण का मूल दुःख पहचानकर विदुर उपाय बताते हैं—संयम, विवेक, वैराग्य और करुणा; और निष्कर्ष रखते हैं कि सभी प्राणियों के प्रति दया करना ही विपश्चित का आचरण है, क्योंकि प्रत्येक को अपना प्राण सर्वाधिक प्रिय है।
Shlokas
Verse 1
/ पम्प बछ। ्स:अ सप्तमो<्ध्याय: संसारचक्रका वर्णन और रथके रूपकसे संयम और ज्ञान आदिको मुक्तिका उपाय बताना धृतराष्ट्र रवाच अहो5भिह्ठितमाख्यानं भवता तत्त्वदर्शिना । भूय एव तु मे हर्ष: श्रुत्वा वागमृतं तव
ธฤตราษฏระตรัสว่า “โอ้! ท่านผู้เห็นสัจจะได้เล่าเรื่องอันน่าอัศจรรย์ยิ่งนัก; เมื่อได้ฟังวาจาดุจอมฤตของท่านอีกครั้ง ความยินดีของเราย่อมทวีขึ้น”
Verse 2
विदुर उवाच शृणु भूय: प्रवक्ष्यामि मार्गस्यैतस्य विस्तरम् । यच्छुत्वा विप्रमुच्यन्ते संसारेभ्यो विचक्षणा:
วิทุระกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา จงสดับเถิด เราจักกล่าวขยายหนทางนี้อีกครั้งโดยพิสดาร; ผู้มีปัญญาเมื่อได้ฟังแล้ว ย่อมหลุดพ้นจากพันธนาการแห่งสังสาร”
Verse 3
यथा तु पुरुषो राजन् दीर्घमध्वानमास्थित: । क्वचित् क्वचिच्छूमाच्छान्त: कुरुते वासमेव वा
วิทุระกล่าวว่า “ข้าแต่มหาราช ดุจบุรุษผู้เดินทางไกล ครั้นอ่อนล้าด้วยความเพียร ก็หยุดพักเป็นครั้งคราวเพื่อพักแรมชั่วครู่ ฉันใด ในการเดินทางแห่งสังสารวัฏนี้ คนเขลาย่อมถือเอา ‘การพัก’ ด้วยการเข้าไปสู่ครรภ์ครั้งแล้วครั้งเล่า ฉันนั้น แต่บัณฑิตย่อมหลุดพ้นจากโลกนี้ได้”
Verse 4
एवं संसारपययि गर्भवासेषु भारत । कुर्वन्ति दुर्बुधा वासं मुच्यन्ते तत्र पण्डिता:
โอ ภารตะ ในการเวียนว่ายแห่งสังสารวัฏนี้ คนเขลาย่อมทำเอาการอยู่ในครรภ์เป็นที่พักแรมของตน แต่บัณฑิตไม่หยุดอยู่ ณ ที่นั้น—เขาหลุดพ้นจากสังสารวัฏเอง
Verse 5
तस्मादध्वानमेवैतमाहु: शास्त्रविदो जना: । यत्तु संसारगहनं वनमाहुर्मनीषिण:,इसीलिये शास्त्रज्ञ पुरुषोंने गर्भवासको मार्गका ही रूपक दिया है और गहन संसारको मनीषी पुरुष वन कहा करते हैं
เพราะเหตุนั้น ผู้รู้คัมภีร์จึงกล่าวสภาพนี้ว่าเป็น ‘การเดินทางบนหนทาง’; และบัณฑิตทั้งหลายยังเรียกความพัวพันอันหนาทึบแห่งสังสารวัฏว่าเป็น ‘ป่า’—ที่หลงทางได้ง่ายและข้ามผ่านได้ยาก
Verse 6
इस प्रकार श्रीमह्या भारत स्त्रीपर्वके अन्तर्गत जलप्रदानिकपर्वमें धृतराष्ट्रके शोकका निवारणविषयक छठा अध्याय पूरा हुआ
โอ ผู้ประเสริฐแห่งวงศ์ภารตะ นี่แลคือวัฏจักรของโลกสำหรับปุถุชน และสำหรับสรรพสัตว์ทั้งที่เคลื่อนไหวและไม่เคลื่อนไหว ดังนั้นบัณฑิตไม่ควรยึดติดด้วยความอยากได้อยากมี
Verse 7
शारीरा मानसाश्रैव मर्त्यानां ये तु व्याधय: । प्रत्यक्षाश्न परोक्षाश्न ते व्याला: कथिता बुधै:
โรคทั้งหลายของมนุษย์—ทั้งกายและใจ ทั้งที่ปรากฏและที่แฝงเร้น—บัณฑิตกล่าวว่าเป็นดุจ ‘สัตว์ร้าย’ (วยาละ) ประหนึ่งงูและสัตว์ดุร้ายทั้งปวง
Verse 8
क्लिश्यमानाश्ष तैर्नित्यं वार्यमाणाश्षु भारत । स्वकर्मभिर्महाव्यालैनोंद्विजन्त्यल्पबुद्धयः
วิทุระกล่าวว่า “โอ ภารตะ แม้เขาทั้งหลายจะถูกความทุกข์เหล่านั้นบีบคั้นอยู่เนืองนิตย์ และถูกฉุดรั้งไว้ครั้งแล้วครั้งเล่า คนผู้ปัญญาน้อยก็ยังไม่หน่ายแหนงโลก. แม้กรรมของตนเอง—ดุจสัตว์ร้ายใหญ่ผู้ดุร้าย—จะคอยไล่ตะเพิดเขาไม่หยุด เขาก็มิได้เกิดความรังเกียจแท้หรือความตื่นรู้ต่อวัฏฏะแห่งชีวิตโลกีย์.”
Verse 9
अथापि तैरविमुच्येत व्याधिभि: पुरुषो नृप । आवृणोत्येव तं पश्चाज्जरा रूपविनाशिनी
ข้าแต่มหาราช แม้บุรุษผู้หนึ่งจะรอดพ้นจากโรคเหล่านั้นได้ก็ตาม ครั้นต่อมา “ชรา” ผู้ทำลายรูปโฉมย่อมเข้าครอบงำเขาอย่างแน่นอน.
Verse 10
शब्दरूपरसस्पर्शर्गन्चैश्ष विविधैरपि । मज्जमांसमहापड्के निरालम्बे समन्ततः
แม้ท่ามกลางความหลากหลายแห่งเสียง รูป รส สัมผัส และกลิ่น (มนุษย์) ก็ยังจมอยู่ในปลักตมอันใหญ่แห่งไขกระดูกและเนื้อหนัง—ไร้ที่พึ่งพิงโดยรอบ.
Verse 11
नरेश्वर! यदि शब्द, स्पर्श, रूप, रस और नाना प्रकारकी गन्धोंसे युक्त, मज्जा और मांसरूपी बड़ी भारी कीचड़से भरे हुए एवं सब ओरसे अवलम्बशून्य इस शरीररूपी कूपमें रहनेवाला मनुष्य इन व्याधियोंसे किसी तरह मुक्त हो जाय तो भी अन्तमें रूप-सौन्दर्यका विनाश करनेवाली वृद्धावस्था तो उसे घेर ही लेती है ।।
วิทุระกล่าวว่า “ข้าแต่มหาราช ร่างกายนี้—แม้จะถูกล่อลวงด้วยเสียง สัมผัส รูป รส และกลิ่นนานาประการ—ก็ประหนึ่งบ่อที่เต็มไปด้วยปลักตมหนักหนาแห่งไขกระดูกและเนื้อหนัง ไร้ที่พึ่งพิงโดยรอบ. แม้มนุษย์ผู้พำนักอยู่ในนั้นจะรอดพ้นจากโรคภัยได้อย่างใดอย่างหนึ่ง ในที่สุดชราผู้ทำลายรูปโฉมก็ย่อมเข้าล้อมครอบเขาอยู่ดี. ปีและเดือน ปักษ์ วันและคืน ตลอดจนยามต่อระหว่างกาล—ทั้งหมดนี้ตามลำดับย่อมค่อย ๆ กลืนกินทั้งรูปกายและอายุขัยของเขา.”
Verse 12
एते कालस्य निधयो नैतान् जानन्ति दुर्बुधा: । धात्राभिलिखितान्याहु: सर्वभूतानि कर्मणा
สิ่งเหล่านี้คือคลังเร้นลับของกาล; คนเขลามิรู้เท่าทัน. กล่าวกันว่า ธาตา (ผู้ทรงจัดสรร) ได้จารึกไว้ล่วงหน้าแล้วซึ่งวิถีของสรรพสัตว์ทั้งปวง ตามกรรมของตน.
Verse 13
वर्ष, मास, पक्ष, दिन-रात और संध्याएँ क्रमश: इसके रूप और आयुका शोषण करती ही रहती हैं। ये सब कालके प्रतिनिधि हैं। मूढ़ मनुष्य इन्हें इस रूपमें नहीं जानते हैं। श्रेष्ठ पुरुषोंका कथन है कि विधाताने सम्पूर्ण भूतोंके ललाटमें कर्मके अनुसार रेखा खींच दी है (प्रारब्धके अनुसार उनकी आयु और सुख-दुःखके भोग नियत कर दिये हैं) ।। रथ: शरीर भूतानां सत्त्वमाहुस्तु सारथिम् । इन्द्रियाणि हयानाहु: कर्मबुद्धिस्तु रश्मय:
วิทุระกล่าวว่า: ปี เดือน ปักษ์ กลางวัน-กลางคืน และยามสนธยา ล้วนค่อย ๆ กัดกร่อนรูปกายและอายุขัยอยู่เนืองนิตย์; ทั้งหมดนี้เป็นตัวแทนแห่งกาละ—กาลเวลา—แต่คนเขลามิได้รู้เห็นตามนั้น. บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า พระผู้กำหนด (วิธาตา) ได้ขีดเส้นไว้บนหน้าผากของสรรพสัตว์ตามกรรม—ตามปรารพธ์ อายุและการเสวยสุขทุกข์ถูกกำหนดแล้ว. กายดุจรถศึก; สัตตวะเป็นสารถี; อินทรีย์ทั้งหลายเป็นม้า; และกรรมพุทธิ—ปัญญาที่ชี้นำการกระทำ—คือบังเหียน.
Verse 14
तेषां हयानां यो वेगं धावतामनुधावति । स तु संसारचक्रे5स्मिं श्रक्रवत् परिवर्तते
ผู้ใดวิ่งไล่ตามแรงพยศของม้าเหล่านั้น—ตามหลังมันขณะมันควบทะยาน—ผู้นั้นย่อมเวียนวนอยู่ในกงล้อแห่งสังสารวัฏนี้ ดุจศักระเอง.
Verse 15
विद्वान् पुरुष कहते हैं कि प्राणियोंका शरीर रथके समान है, सत्त्व (सत्त्वगुणप्रधान बुद्धि) सारथि है, इन्द्रियाँ घोड़े हैं और मन लगाम है। जो पुरुष स्वेच्छापूर्वक दौड़ते हुए उन घोड़ोंके वेगका अनुसरण करता है, वह तो इस संसारचक्रमें पहियेके समान घूमता रहता है ।।
บัณฑิตกล่าวว่า: กายของสัตว์โลกดุจรถศึก; ปัญญาอันผ่องใสที่ตั้งอยู่ในสัตตวะคือสารถี; อินทรีย์ทั้งหลายคือม้า; และใจคือบังเหียน. ผู้ใดโดยสมัครใจวิ่งตามความเร็วของม้าเหล่านั้น—ไปตามที่อินทรีย์ฉุดลาก—ผู้นั้นย่อมหมุนเวียนในกงล้อแห่งสังสารวัฏดุจล้อรถ. แต่ผู้ใดข่มไว้ด้วยปัญญาแห่งการพิจารณา ผู้นั้นย่อมสำรวม และไม่หวนกลับตกสู่การเวียนวนอันนั้นอีก.
Verse 16
संसारे भ्रमतां राजन् दुःखमेतद्धि जायते
วิทุระกล่าวว่า: “ข้าแต่พระราชา ผู้ที่เร่ร่อนอยู่ในสังสารวัฏ ย่อมประสบความทุกข์นี้อย่างหลีกเลี่ยงมิได้. เพราะฉะนั้นผู้มีปัญญาจึงต้องเพียรพยายามเพื่อหลุดพ้นจากพันธนะแห่งสังสารวัฏ. ในเรื่องนี้อย่าได้ประมาทเลย; หากละเลย ความพัวพันทางโลกนี้จักแตกแขนงเป็นร้อย ๆ กิ่งก้านและขยายใหญ่ไพศาล.”
Verse 17
तस्मादस्य निवृत्त्यर्थ यत्नमेवाचरेद् बुध: । उपेक्षा नात्र कर्तव्या शतशाख: प्रवर्धते
ฉะนั้น บัณฑิตพึงเพียรพยายามอย่างยิ่งเพื่อให้เกิดความหลุดพ้นจากพันธนานี้. ข้าแต่พระราชา อย่าได้ประมาทในเรื่องนี้เลย; เพราะเมื่อปล่อยปละ ความพัวพันแห่งสังสารวัฏย่อมแตกแขนงเป็นร้อยกิ่งก้านและเจริญใหญ่โต.
Verse 18
यतेन्द्रियो नरो राजन् क्रोधलो भनिराकृतः । संतुष्ट: सत्यवादी यः स शान्तिमधिगच्छति,राजन! जो मनुष्य जितेन्द्रिय, क्रोध और लोभसे शून्य, संतोषी तथा सत्यवादी होता है, उसे शान्ति प्राप्त होती है
ข้าแต่พระราชา ผู้ใดชนะอินทรีย์ของตน สลัดทิ้งโทสะและโลภะ มีความสันโดษและยึดมั่นในสัจจะ—ผู้นั้นย่อมบรรลุความสงบ
Verse 19
याम्यमाहू रथं होन॑ मुहान्ते येन दुर्बुधा: । स चैतत
ข้าแต่นราธิป โลกนี้เขาเรียกว่า ‘รถสู่ยม’—พาหนะที่พาไปยังแดนแห่งยม; แต่คนเขลาถูกความหลงครอบงำจึงยึดติดมันไว้. โอ้พระราชา ความโศกที่มาถึงพระองค์นั้น เป็นชะตาเดียวกับที่ตกแก่ผู้ไม่รู้ทั้งปวง
Verse 20
अनुतर्षुलमेवैतद् दुःखं भवति मारिष | राज्यनाशं सुहृन्नाश॑ सुतनाशं च भारत,माननीय भारत! जिसकी तृष्णा बढ़ी हुई है, उसीको राज्य, सुहृद् और पुत्रोंका नाशरूपी यह महान् दुःख प्राप्त होता है
โอ้ภารตผู้ควรเคารพ ความโศกอันใหญ่หลวงนี้—ความพินาศแห่งราชอาณาจักร การสูญสิ้นมิตรสหาย และการดับสูญแห่งบุตร—ย่อมเกิดแก่ผู้มีตัณหาไม่รู้พอเท่านั้น
Verse 21
साधु: परमदु:खानां दुःखभैषज्यमाचरेत् । ज्ञानौषधमवाप्येह दूरपारं महौषधम् | छिन्द्याद् दुः:खमहाव्याधिं नर: संयतमानस:
คนดีพึงปฏิบัติยารักษาที่แท้จริงแม้ต่อความโศกอันลึกยิ่ง ในโลกนี้เมื่อได้ ‘โอสถแห่งญาณ’ อันเป็นมหาโอสถที่เข้าถึงได้ยากและหาได้ยิ่งแล้ว พึงมีจิตสำรวม ตัดโรคใหญ่คือความทุกข์ให้ขาด
Verse 22
न विक्रमो न चाप्यर्थों न मित्र न सुहृज्जन: । तथोन्मोचयते दुःखाद् यथा<55त्मा स्थिरसंयम:
มิใช่ความกล้าหาญ มิใช่ทรัพย์ มิใช่มิตรหรือผู้หวังดี ที่จะปลดเปลื้องความโศกได้ดังเช่น ‘ตนเอง’ เมื่อมั่นคงและสำรวมด้วยการข่มใจอันแน่วแน่
Verse 23
तस्मान्मैत्रं समास्थाय शीलमापद्य भारत | दमस्त्यागो<प्रमादश्न ते त्रयो ब्रह्मणो हया:
เพราะฉะนั้น โอ ภารตะ จงตั้งมั่นในไมตรีต่อสรรพสัตว์ทั้งปวง และบำเพ็ญศีลอันประเสริฐให้เจริญงอกงาม. ความสำรวมตน การสละ และความไม่ประมาท—สามประการนี้คือม้าศึกที่พาไปสู่พรหมัน. ผู้ใดกุมบังเหียนแห่งศีล ขึ้นประทับบนรถแห่งจิตที่เทียมด้วยม้าทั้งสาม ย่อมสลัดความหวาดกลัวต่อความตาย แล้วไปถึงพรหมโลก.
Verse 24
शीलरश्मिसमायुक्त: स्थितो यो मानसे रथे । त्यक्त्वा मृत्युभयं राजन् ब्रह्मलोक॑ स गच्छति
ข้าแต่พระราชา ผู้ใดตั้งมั่นอยู่บนรถแห่งจิตซึ่งผูกด้วยสายบังเหียนแห่งศีล ย่อมละความหวาดกลัวต่อความตาย แล้วไปถึงพรหมโลก. รถนั้นเทียมด้วยม้าสามตัวคือ ความสำรวมตน การสละ และความไม่ประมาท; ผู้ใดกุมบังเหียนแห่งวินัยนั้น ย่อมบรรลุคติอันสูงสุด. เพราะฉะนั้นจงรักษาไมตรีต่อสรรพสัตว์และบำเพ็ญศีลให้มั่นคง.
Verse 25
अभयं सर्वभूतेभ्यो यो ददाति महीपते । स गच्छति परं स्थानं विष्णो: पदमनामयम्,भूपाल! जो सम्पूर्ण प्राणियोंको अभयदान देता है, वह भगवान् विष्णुके अविनाशी परमधाममें चला जाता है
ข้าแต่มหีปติ ผู้ใดมอบ “อภัย” คือความปลอดภัยไร้ความหวาดกลัวแก่สรรพสัตว์ทั้งปวง ผู้นั้นย่อมไปถึงสถานะสูงสุด คือพระบาทอันปราศจากโรคภัยและไม่เสื่อมสลายของพระวิษณุ.
Verse 26
न तत् क्रतुसहस्रेण नोपवासै श्ष नित्यश: । अभयस्य च दानेन यत् फल प्राप्तुयान्नर:,अभयदानसे मनुष्य जिस फलको पाता है, वह उसे सहस्रों यज्ञ और नित्यप्रति उपवास करनेसे भी नहीं मिल सकता है
ผลบุญที่มนุษย์ได้รับจากการให้ทานเป็น “อภัย” นั้น มิอาจได้มาด้วยยัญพิธีนับพัน หรือด้วยการถือศีลอดเป็นนิตย์.
Verse 27
न हाात्मन: प्रियतरं किंचिद् भूतेषु निश्चितम् । अनिष्ट सर्वभूतानां मरणं नाम भारत
โอ ภารตะ สำหรับสรรพสัตว์ทั้งหลาย ไม่มีสิ่งใดแน่นอนว่าจะเป็นที่รักยิ่งกว่าตนเอง; และสิ่งที่เรียกว่า “ความตาย” นั้น เป็นที่ไม่พึงปรารถนาของสัตว์ทั้งปวง.
Verse 28
नानामोहसमायुक्ता बुद्धिजालेन संवृता:
พวกเขาพัวพันอยู่ในความหลงใหลนานาประการ และถูกห้อมล้อม—ดุจถูกผูกมัด—ด้วยตาข่ายแห่งปัญญาที่หลงทิศ
Verse 29
असूक्ष्मदृष्टयो मन्दा क्राम्यन्ते तत्र तत्र ह । जो मूढ़ नाना प्रकारके मोहमें डूबे हुए हैं, जिन्हें बुद्धिके जालने बाँध रखा है और जिनकी दृष्टि स्थूल है, वे भिन्न-भिन्न योनियोंमें भटकते रहते हैं |। २८ ई ।।
วิฑูรกล่าวว่า—ผู้มีปัญญาทึบ ผู้มีทัศนะไม่ละเอียด ย่อมพเนจรไปที่นั้นที่นี้. ผู้จมอยู่ในโมหะนานาประการ ถูกตาข่ายแห่งปัญญาครอบงำ และจำกัดอยู่เพียงมุมมองหยาบ ย่อมเวียนว่ายไปในครรภ์และรูปแห่งการเกิดอันหลากหลาย. แต่ข้าแต่พระราชา ผู้มีญาณทัศนะอันละเอียด ย่อมบรรลุพรหมันอันเป็นนิรันดร์. เมื่อทราบดังนี้แล้ว ข้าแต่มหาปราชญ์ ท่านพึงประกอบพิธีอูรฺธฺวไทหิกะ (พิธีหลังมรณกรรม) แก่ญาติผู้ล่วงลับ; ด้วยกรรมนั้นเองท่านจักได้ผลอันประเสริฐ
Verse 156
भ्रममाणा न मुहान्ति संसारे न भ्रमन्ति ते । किंतु जो संयमशील होकर बुद्धिके द्वारा उन इन्द्रियरूपी अश्वोंको काबूमें रखते हैं
ผู้ที่แม้เคลื่อนไหวอยู่ท่ามกลางกงล้อแห่งโลก ก็ไม่ตกอยู่ใต้อำนาจโมหะ ย่อมมิได้หลงหายในสังสารวัฏ และมิได้เร่ร่อนอีก. ส่วนผู้มีสังยมนะ—ผู้ใช้ปัญญาเป็นสารถีคุมม้าแห่งอินทรีย์—ย่อมไม่หวนกลับสู่จักรวัฏนี้อีก
Verse 273
तस्मात् सर्वेषु भूतेषु दया कार्या विपश्चिता । भारत! यह बात निश्चितरूपसे कही जा सकती है कि प्राणियोंको अपने आत्मासे अधिक प्रिय कोई भी वस्तु नहीं है; इसीलिये मरना किसी भी प्राणीको अच्छा नहीं लगता; अतः विद्वान् पुरुषको सभी प्राणियोंपर दया करनी चाहिये
ฉะนั้น บัณฑิตพึงบำเพ็ญเมตตาต่อสรรพสัตว์ทั้งปวง. โอ ภารตะ กล่าวได้โดยแน่นอนว่า ไม่มีสิ่งใดที่สัตว์ใดจะรักยิ่งกว่าตนเอง; ด้วยเหตุนี้ ความตายจึงไม่เป็นที่พอใจแก่ผู้ใดเลย. เพราะฉะนั้น ผู้รู้พึงแสดงความกรุณาและความเอ็นดูต่อชีวิตทั้งหลาย
Frequently Asked Questions
The implied dilemma is how a person should respond to inevitable suffering and loss: whether to cling to sensory and social supports that are unstable, or to adopt disciplined self-governance and ethical character as the primary means of resilience and release.
That liberation-oriented living depends on intelligent restraint: recognizing disease, aging, sensory entanglement, and time as structural pressures of embodied life, and countering them through śīla, maitri, and the triad of dama–tyāga–apramāda under steady self-control.
Yes in functional form: it asserts that one who is established in the ‘mental chariot’ with ethical reins abandons fear of death and attains Brahmaloka, presenting an explicit outcome claim tied to disciplined conduct.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.