Adhyaya 6
Adhyāya 6: Vidura’s Saṃsāra-Upamā (The Allegory of the Well, Time, and Desire)
Upa-parva: Vidura–Dhṛtarāṣṭra Saṃsāra-Upamā (Allegory of Saṃsāra) Sub-episode
Dhṛtarāṣṭra opens with a sequence of inquiries framed as compassion: he asks how a person can dwell in harsh conditions, where that perilous ‘dharma-crisis’ place is, and how one might be freed from a great fear. Vidura answers by citing an instructive allegory used by mokṣa-knowers to secure a ‘good course’ beyond. He identifies the ‘wilderness/forest’ as the vast saṃsāra, with predators as diseases and a large-bodied woman as jarā (old age) that erodes beauty and form. The ‘well’ is the embodied condition (deha), with Kāla (Time) as the great serpent beneath—Antaka, the universal taker. The vine on which the human hangs is the hope of continued life; the elephant with six faces is the year, mapped through seasons and months, while the gnawing mice are day and night consuming life. Bees and honey-streams signify desires and their tastes in which humans sink. The chapter concludes: those who understand the turning of the saṃsāra-wheel cut its bonds—knowledge functioning as liberation-oriented agency.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, शोक से व्याकुल, विदुर के ‘संसार-वन’ रूपक को सुनकर चकित होकर पूछते हैं—ऐसा घोर दुःख सहकर भी वह जीव वहाँ कैसे रमता है, और वह देश कहाँ है जहाँ वह धर्मसंकट में फँसा रहता है। → राजा बार-बार उस ‘फँसे हुए ब्राह्मण/जीव’ के उद्धार का उपाय पूछते हैं; करुणा जागती है—‘सब बताओ, हम उसे निकालने का यत्न करेंगे।’ विदुर रूपक के प्रत्येक घटक का अर्थ खोलते जाते हैं, और श्रोता को धीरे-धीरे बोध होता है कि यह कथा किसी दूर देश की नहीं, अपने ही अस्तित्व की है। → विदुर निर्णायक व्याख्या करते हैं: ‘कूप’ देह है; भीतर का महान नाग ‘काल’ है; वृक्ष के पास घूमता षड्वक्त्र कुंजर ‘संवत्सर’ है—उसके छह मुख ऋतुएँ, बारह पाँव महीने; चूहे समय/दिन-रात की क्षय-शक्ति हैं; और सीमा पर खड़ी विशाल नारी ‘जरा’ है जो रूप-वर्ण का विनाश करती है। इस क्षण रूपक का पर्दा हटता है—संसारचक्र का भय और उसकी अनिवार्य गति प्रत्यक्ष हो जाती है। → विदुर बताते हैं कि बुद्धिमान पुरुष इस संसारचक्र की परिक्रमा को जानकर उसके पाश काटते हैं—अर्थात् देह-काल-जरामय बंधन को पहचानकर वैराग्य, विवेक और मोक्षमार्ग की ओर मुड़ते हैं। धृतराष्ट्र का शोक ‘व्यक्ति-हानि’ से उठकर ‘तत्त्व-बोध’ की दिशा में रूपांतरित होने लगता है। → धृतराष्ट्र के भीतर उठता अगला प्रश्न—‘यदि यह सब देह-काल का जाल है, तो शोक का वास्तविक उपचार और मोक्ष का सीधा साधन क्या है?’
Shlokas
Verse 1
अफ्-४#-राज षष्ठो& ध्याय: संसाररूपी वनके रूपकका स्पष्टीकरण ध्ृतराष्ट्र ववाच अहो खलु महद् दु:खं कृच्छुवासश्न॒ तस्य ह | कथं तस्य रतिस्तत्र तुष्टिवां वदतां वर
ธฤตราษฏระตรัสว่า “อนิจจา นั่นเป็นทุกข์ใหญ่ยิ่ง และการพำนักของเขาก็แสนลำบาก โอ้วิทุระ ผู้เลิศในหมู่นักกล่าว ไฉนเขาจึงยังยินดีในสถานที่นั้นได้ และไฉนจึงยังพบความพอใจอยู่ที่นั่นได้?”
Verse 2
स देश: क्व नु यत्रासौ वसते धर्मसंकटे । कथं वा स विमुच्येत नरस्तस्मान्महाभयात्,कहाँ है वह देश, जहाँ बेचारा ब्राह्मण ऐसे धर्मसंकटमें रहता है? उस महान् भयसे उसका छुटकारा किस प्रकार हो सकता है?
วิทุระกล่าวว่า “แผ่นดินใดเล่าที่ชายผู้นั้นอาศัยอยู่ ตกอยู่ในธรรมห้วงวิกฤตอันหนักหนา? และเขาจะพ้นจากมหาภัยนั้นได้โดยวิธีใด?”
Verse 3
एतनमे सर्वमाचक्ष्व साधु चेष्टामहे तदा । कृपा मे महती जाता तस्याभ्युद्धरणेन हि,यह सब मुझे बताओ; फिर हम सब लोग उसे वहाँसे निकालनेकी पूरी चेष्टा करेंगे। उसके उद्धारके लिये मुझे बड़ी दया आ रही है
วิทุระกล่าวว่า “จงบอกสิ่งทั้งปวงนี้แก่ข้าให้ชัดเจน แล้วเราทั้งหลายจะเร่งกระทำความเพียรอันสมควรทุกประการเพื่อพาเขาออกมาจากที่นั้น เพราะความกรุณาอันใหญ่หลวงได้บังเกิดขึ้นในใจข้าเพื่อการกู้เขา”
Verse 4
विदुर उवाच उपमानमिदं राजन् मोक्षविद्धिरुदाह्तम् । सुकृतं विन्दते येन परलोकेषु मानव:
วิทุระกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา นี่คืออุปมาที่กล่าวไว้เพื่ออธิบายวิถีอันนำไปสู่โมกษะ ผู้ใดดำเนินตามย่อมได้ผลแห่งบุญกุศลในโลกเบื้องหน้า”
Verse 5
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत स्त्रीपर्वके अन्तर्गत जलप्रदानिकपर्वमें धृतराष्ट्रके शीकका निवारणविषयक पाँचवाँ अध्याय पूरा हुआ,विदुरजीने कहा--राजन! मोक्षतत्त्वके विद्वानोंद्वारा बताया गया यह एक दृष्टान्त है, जिसे समझकर वैराग्य धारण करनेसे मनुष्य परलोकमें पुण्यका फल पाता है ।।
วิทุระกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา บัณฑิตผู้รู้สัจจะแห่งโมกษะได้แสดงสิ่งนี้เป็นอุปมา เมื่อผู้ใดเข้าใจแล้วตั้งมั่นในไวรากยะ (ความคลายกำหนัดยึดติด) ย่อมได้ผลแห่งบุญในโลกเบื้องหน้า สิ่งที่เรียกว่า ‘ถิ่นทุรกันดาร’ แท้จริงคือมหาสังสารนี้เอง และสิ่งที่เรียกว่า ‘ป่าข้ามยาก’ ก็มิใช่อื่นใด นอกจากพงพีอันหนาทึบสับสนของสังสาร”
Verse 6
ये च ते कथिता व्याला व्याधयस्ते प्रकीर्तिता: । या सा नारी बृहत्काया अध्यतिष्ठत तत्र वै,इति श्रीमहाभारते स्त्रीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि धृतराष्ट्रविशोककरणे षष्ठो5ध्याय:
วิทุระกล่าวว่า “และความทุกข์เจ็บไข้ดุจอสรพิษอันน่ากลัวที่ได้กล่าวแก่ท่าน—โรคเหล่านั้นเองถูกแจกแจงไว้อย่างชัดเจน หญิงผู้มีกายใหญ่โตน่าเกรงขามนั้นก็ประจำอยู่ ณ ที่นั้นจริง” ดังนี้ ในมหาภารตะ ภาคสตรีปรวะ ตอนชลประทานิกปรวะ ในเหตุการณ์ระงับโศกของธฤตราษฏระ บทที่หกสิ้นสุดลง
Verse 7
यस्तत्र कूपो नृपते स तु देह: शरीरिणाम्
วิทุระกล่าวว่า “ข้าแต่นเรศวร ‘บ่อ’ ที่กล่าวถึงในป่านั้น แท้จริงคือกายของผู้มีร่างกายทั้งหลาย”
Verse 8
यस्तत्र वसते5धस्तान्महाहि: काल एव सः | अन्तक: सर्वभूतानां देहिनां सर्वहार्यसौ
วิทุระกล่าวว่า “มหานาคที่สถิตอยู่เบื้องล่างนั้น คือกาลเอง ข้าแต่นเรศวร กาลนั้นเป็นผู้ยังความสิ้นสุดแก่สรรพสัตว์ทั้งปวง และเป็นผู้พรากสิ้นทุกสิ่งของผู้มีร่างกาย”
Verse 9
कूपमध्ये च या जाता वल्ली यत्र स मानव: । प्रताने लम्बते लग्नो जीविताशा शरीरिणाम्,कुँएके मध्यभागमें जो लता उत्पन्न हुई बतायी गयी है, जिसको पकड़कर वह मनुष्य लटक रहा है, वह देहधारियोंके जीवनकी आशा ही है
เถาวัลย์ที่งอกขึ้นกลางบ่อ—ซึ่งมนุษย์นั้นเกาะเถาย้อยที่แผ่ขยายแล้วห้อยค้างอยู่—นั่นแลคือความหวังแห่งการดำรงชีวิตของผู้มีร่างกาย
Verse 10
स यस्तु कूपवीनाहे तं॑ वृक्ष परिसर्पति । षड्वक्त्र: कुज्जरो राजन् स तु संवत्सर: स्मृत:,राजन! जो कुएँके मुखबन्धके समीप छ: मुखों-वाला हाथी उस वृक्षकी ओर बढ़ रहा है, उसे संवत्सर माना गया है
ข้าแต่พระราชา ช้างหกพักตร์ที่เคลื่อนเข้าหาต้นไม้นั้น ใกล้กับที่ปิดปากบ่อ—พึงรู้ว่าเป็น ‘ปี’ (สํวัตสร) นั่นเอง
Verse 11
मुखानि ऋतवो मासा: पादा द्वादश कीर्तिता: । ये तु वृक्ष निकृन््तन्ति मूषिका: सततोत्थिता:
พักตร์ของมันคือฤดูกาล; เท้าทั้งสิบสองกล่าวว่าเป็นเดือนทั้งหลาย. แต่ยังมีหนูที่ผุดขึ้นไม่ขาด คอยแทะกัดตัดโค่นต้นไม้นั้นอยู่เสมอ
Verse 12
ये ते मधुकरास्तत्र कामास्ते परिकीर्तिता:,और जो-जो वहाँ मधुमक्खियाँ कही गयी हैं, वे सब कामनाएँ हैं। जो बहुत-सी धाराएँ मधुके झरने झरती रहती हैं, उन्हें कामरस जानना चाहिये, जहाँ सभी मानव डूब जाते हैं
ส่วน ‘หมู่ผึ้ง’ ที่กล่าวถึง ณ ที่นั้น แท้จริงคือกามตัณหา—ความปรารถนาทั้งหลาย—ดังที่ได้พรรณนาไว้
Verse 13
यास्तु ता बहुशो धारा: स्रवन्ति मधुनिस्रवम् । तांस्तु कामरसान् विद्याद् यत्र मज्जन्ति मानवा:
และธาราน้อยใหญ่ที่หยดไหลเป็นน้ำผึ้งอยู่เนืองนิตย์นั้น พึงรู้ว่าเป็น ‘รสแห่งกาม’—ที่ซึ่งมนุษย์ทั้งหลายจมดิ่งหลงมัวเมา
Verse 14
एवं संसारचक्रस्य परिवृत्तिं विदुर्बुधा: । येन संसारचक्रस्य पाशांश्छिन्दन्ति वै बुधा:
ดังนี้บัณฑิตย่อมรู้ความเวียนวนแห่งจักรสังสาร; ครั้นรู้ทางเดินของมันแล้ว ก็ย่อมตัดบ่วงแห่งจักรนั้นเสียจริง ด้วยศัสตราแห่งไวรากยะ—ความคลายกำหนัดและปัญญาอันกระจ่าง
Verse 66
तामाहुस्तु जरां प्राज्ञा रूपवर्णविनाशिनीम् । जो सर्प कहे गये हैं
สตรีร่างสูงใหญ่ที่ยืนอยู่ ณ ชายแดนแห่งพนาลักษณ์นั้น บัณฑิตทั้งหลายเรียกว่า ‘ชรา’ (jarā)—ผู้ทำลายรูปโฉมและผิวพรรณ
Verse 116
रात्यहानि तु तान्याहुर्भूतानां परिचिन्तका: । छः: ऋतुएँ ही उसके छः मुख हैं और बारह महीने ही बारह पैर बताये गये हैं। जो चूहे सदा उद्यत रहकर उस वृक्षको काटते हैं
ผู้ใคร่ครวญทั้งหลายกล่าวว่า หนูสองตัวที่คอยแทะต้นไม้นั้นอยู่ไม่หยุด คือ ‘กลางวัน’ และ ‘กลางคืน’ ของสรรพสัตว์
Frequently Asked Questions
Dhṛtarāṣṭra’s concern frames the dilemma as how a person can live amid ‘dharma-crisis’ and great fear; Vidura reframes it as the universal predicament of embodied life—how to respond ethically and intelligently to aging, disease, desire, and mortality.
Recognizing the mechanics of saṃsāra—time’s consuming force, the body’s vulnerability, and desire’s intoxicating pull—enables discernment and loosens attachment; knowledge is presented as the means to cut the bonds of cyclic entanglement.
Yes, implicitly: Vidura states that those who know the ‘turning’ of the saṃsāra-wheel cut its snares, indicating a soteriological benefit—understanding this teaching supports liberation-oriented clarity rather than merely narrative information.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.