Adhyaya 18
Gāndhārī’s Lament and the Identification of Duḥśāsana (स्त्रीपर्व, अध्याय १८)
Upa-parva: Strī-vilāpa (Lamentation of the Kuru Women) — Gandhārī’s Field-Viewing Episode
This adhyāya is a directed witnessing narrative in which Gāndhārī, speaking to Kṛṣṇa, points out the slain sons and the broader devastation. She describes her hundred sons as largely killed by Bhīmasena’s mace, then turns to the widowed daughters-in-law who run with loosened hair, stepping with ornamented feet upon blood-wet earth—an image of social and ritual dislocation. The scene includes sensory markers of the battlefield: scavenging birds and animals, cries of women and elders, and exhausted survivors leaning against chariots and the bodies of elephants and horses. Gāndhārī highlights individual instances of shock, including a woman holding a relative’s severed head, and interprets the catastrophe through karmic causality, stating that the fruits of auspicious and inauspicious actions do not perish. She recalls the dyūta-sabhā context: Duḥśāsana’s coercive speech toward Draupadī and the remembered grievance that motivates Bhīma’s extreme retaliation. The chapter culminates in identifying Duḥśāsana’s corpse and noting the ferocity of Bhīma’s act—drinking blood in anger—framed as a consequential endpoint of prior wrongdoing and accumulated hostility.
Chapter Arc: कुरुक्षेत्र के रक्त-रंजित मैदान में गान्धारी श्रीकृष्ण (माधव/जनार्दन) के सम्मुख अपने शत-संख्यक पुत्रों को मृत देखकर विलाप आरम्भ करती है—मातृत्व का शोक राजधर्म के गर्व को चीर देता है। → गान्धारी का दुःख और तीखा होता जाता है जब वह अपनी स्नुषाओं (बाल-वधुओं) को देखती है—जो कभी प्रासाद-तलों पर आभूषणों सहित चलती थीं, आज रक्त-भीगी वसुन्धरा को स्पर्श करती हुई भटक रही हैं; वह इसे पूर्वजन्म के पाप और अपनी ‘मन्द बुद्धि’ के दुष्फल के रूप में भी देखती है। → वह एक-एक कर अपने पुत्रों के अपराध और उनके परिणाम को श्रीकृष्ण के सामने उघाड़ती है—ईर्ष्या, मद, वासुदेव-विरोध; और विशेषतः दुःशासन का दृश्य: भीमसेन द्वारा गदा से वध, तथा क्रोध में उसका रक्तपान—यह दृश्य गान्धारी के शोक को रौद्र-भयावह चरम पर पहुँचा देता है। → गान्धारी अपने ही वचनों/डाँट (वाग्बाण) को स्मरण करती है—जैसे सर्प अपने विष को छोड़ दे—और स्वीकार करती है कि जिनको उसने कभी रोका-टोका, वे उसी दर्प और अधर्म के पथ पर चले; अब परिणाम सामने है: पुत्र, कुल, और स्त्रियों का सर्वनाश। → शोक से भरी गान्धारी का यह आत्मस्वीकार और कृष्ण के प्रति आरोप-प्रत्यारोप की छाया आगे के प्रसंगों में उसके कठोर वचन/शाप की भूमिका बनती है।
Shlokas
Verse 1
अपर बक। है >> >> अष्टादशो< ध्याय: अपने अन्य हे कक तथा दुःशासनको देखकर गान्धारीका सम्मुख विलाप गान्धायुवाच पश्य माधव पुत्रान्मे शतसंख्याजञ्जितक्लमान् । गदया भीमसेनेन भूयिष्ठं निहतान् रणे
คานธารีกล่าวว่า “โอ้ มาธวะ จงดูบุตรของข้า—มีถึงร้อย—ผู้เคยฝ่าความเหน็ดเหนื่อยจนชนะมันได้ แต่ในสนามรบ บุตรเหล่านั้นส่วนใหญ่ถูกภีมเสนะสังหารด้วยกระบองของเขา”
Verse 2
इदं दुःखतरं मेडद्य यदिमा मुक्तमूर्थजा: । हतपुत्रा रणे बाला: परिधावन्ति मे स्नुषा:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “สิ่งที่ทำให้ข้าระทมที่สุดในวันนี้คือภาพนี้: บรรดาสะใภ้หนุ่มของข้า—ผู้ซึ่งบุตรของนางก็ถูกสังหารแล้ว—ปล่อยผมสยายด้วยความอาลัย วิ่งวุ่นไปทั่วสนามรบเพื่อเสาะหาญาติของตน”
Verse 3
प्रासादतलचारिण्यश्वरणैर्भूषणान्वितै: । आपन्ना यत् स्पृशन्तीमां रुधिराद्रां वसुन्धराम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “สตรีเหล่านั้นที่ครั้งหนึ่งเคยย่างเท้าบนเฉลียงปราสาทด้วยเท้าประดับเครื่องประดับ บัดนี้เมื่อเคราะห์ร้ายถาโถม นางกลับต้องสัมผัสผืนแผ่นดินที่ชุ่มโชกด้วยโลหิต”
Verse 4
कृच्छादुत्सारयन्ति सम गृध्रगोमायुवायसान् । दुःखेनार्ता विघूर्णन्त्यो मत्ता इव चरन्त्युत
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ด้วยความโศกอันบีบคั้น นางทั้งหลายพเนจรไปมาอย่างสตรีที่เสียสติ โยกไหวราวคนเมามาย และด้วยความยากลำบากยิ่งนักจึงขับไล่แร้ง หมาจิ้งจอก และกาให้ออกห่างจากศพทั้งหลาย”
Verse 5
एषान्या त्वनवद्याज़ी करसम्मितमध्यमा । घोरमायोधन दृष्टवा निपतत्यतिदु:खिता,यह पतली कमरवाली सर्वागसुन्दरी दूसरी वधू युद्धस्थलका भयानक दृश्य देखकर अत्यन्त दुःखी हो पृथ्वीपर गिर पड़ती है
ไวศัมปายนะกล่าวว่า เจ้าสาวอีกนางหนึ่ง—ผู้ประพฤติดีไร้มลทิน เอวคอดเพียงช่วงฝ่ามือ—ครั้นเห็นภาพสงครามอันน่าสยดสยอง ก็ทรุดล้มลงสู่พื้นดิน ด้วยความโศกอันสุดจะทานทน
Verse 6
दृष्टवा मे पार्थिवसुतामेतां लक्ष्मणमातरम् | राजपुत्रीं महाबाहो मनो न ह्युपशाम्यति,महाबाहो! यह लक्ष्मणकी माता एक भूमिपालकी बेटी है, इस राजकुमारीकी दशा देखकर मेरा मन किसी तरह शान्त नहीं होता है
โอ้ผู้มีพาหาอันเกรียงไกร เมื่อข้าพเจ้าเห็นพระราชธิดานี้—ธิดาแห่งกษัตริย์ ผู้เป็นมารดาของลักษมณะ—จิตของข้าพเจ้าก็มิอาจสงบลงได้เลย
Verse 7
क्रातृश्चान्या: पितृश्चान्या: पुत्रांक्ष निहतान् भुवि । दृष्टवा परिपतन्त्येता: प्रगृह्दा सुमहाभुजान्
สตรีบางนางเห็นพี่น้องของตนถูกสังหารนอนอยู่บนพื้น บางนางเห็นบิดา และบางนางเห็นบุตร—จึงคว้ากอดวีรบุรุษผู้มีพาหาใหญ่เหล่านั้น แล้วล้มลงตรงนั้นด้วยความโศก
Verse 8
मध्यमानां तु नारीणां वृद्धानां चापराजित । आक्रन्दं हतबन्धूनां दारुणे वैशसे शृणु,अपराजित वीर! इस दारुण संग्राममें जिनके बन्धु-बान्धव मारे गये हैं, उन अधेड़ और बूढ़ी स्त्रियोंका यह करुणाजनक क्रन्दन सुनो
โอ้ อปราชิต จงฟังเสียงร่ำไห้อันสะเทือนใจของสตรีทั้งวัยกลางคนและชรา ผู้ซึ่งญาติพี่น้องถูกสังหารท่ามกลางการเข่นฆ่าอันโหดร้ายนี้
Verse 9
रथनीडानि देहांश्व॒ हतानां गजवाजिनाम् । आश्रित्य श्रममोहार्ता: स्थिता: पश्य महाभुज
โอ้ผู้มีพาหาอันเกรียงไกร จงดูเถิด: สตรีเหล่านี้ถูกความเหนื่อยล้าและความหลงงงครอบงำ จึงยืนพิงเป็นที่พึ่งกับที่นั่งรถศึกที่แตกหัก และกับซากช้างม้าผู้ถูกสังหาร
Verse 10
अन्यां चापह्तं कायाच्चारुकुण्डलमुन्नसम् | स्वस्थ बन्धो: शिर: कृष्ण गृहीत्वा पश्य तिष्ठतीम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—“โอ้กฤษณะ จงดูเถิด ยังมีสตรีอีกนางหนึ่งยืนอยู่ ณ ที่นั้น นางถือศีรษะที่ถูกตัดขาดจากกาย—เป็นของญาติสนิทของนางเอง—ประดับด้วยตุ้มหูงาม และมีจมูกสูงได้รูปเด่นชัด”
Verse 11
अनघ! मैं समझती हूँ कि इन अनिन्द्य सुन्दरी अबलाओंने तथा मन्द बुद्धिवाली मैंने भी पूर्वजन्मोंमें कोई बड़ा भारी पाप किया है
“โอ้ผู้ไร้มลทิน! ข้าคิดว่าสตรีผู้ไร้ตำหนิเหล่านี้—งามแต่ไร้ที่พึ่ง—และแม้แต่ข้า ผู้ปัญญาทึบ คงได้กระทำบาปหนักไว้ในชาติปางก่อน ด้วยผลกรรมนั้น ธรรมราชาจึงเหวี่ยงเราลงสู่มหาวิบัติ โอ้ชนารทนะ ผู้เป็นความปีติแห่งวงศ์วฤษณิ! ดูประหนึ่งว่ากรรมทั้งบุญและบาปย่อมไม่สูญสิ้น จนกว่าจะได้เสวยผลของมัน”
Verse 12
यदिदं धर्मराजेन पातितं नो जनार्दन | न हि नाशो३स्ति वार्ष्णेय कर्मणो: शुभपापयो:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—“โอ้ชนารทนะ ภัยพิบัติที่ธรรมราชาทรงเหวี่ยงเราลงมานี้—โอ้วารษเณยะ โอ้ผู้ไร้บาป—ย่อมไม่สลายไปโดยง่าย เพราะกรรมไม่ว่าบุญหรือบาป ย่อมไม่สูญสิ้นก่อนจะได้เสวยผลของมัน”
Verse 13
पूर्वजातिकृतं पापं मन्ये नाल््पमिवानघ । एताभिरननिरिवद्याभिमया चैवाल्पमेधया
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—“โอ้ผู้ไร้มลทิน ข้าคิดว่าบาปที่ทำไว้ในชาติปางก่อนมิใช่น้อย—ทั้งของสตรีผู้ไร้ตำหนิเหล่านี้ และของข้า ผู้ปัญญาน้อย จงดูเถิด พวกนางยังอยู่ในวัยเยาว์สดใหม่ อกและพักตร์งามน่าชม กำเนิดในตระกูลสูง มีความละอายเป็นธรรมชาติ ขนตา ดวงตา และเส้นผมล้วนดำสนิท”
Verse 14
हंसगद्गदभाषिण्यो दुःखशोकप्रमोहिता: । सारस्य इव वाशन्त्य: पतिता: पश्य माधव
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—“โอ้มาธวะ จงดูเถิด สตรีผู้สูงศักดิ์และมีหิริโอตตัปปะเหล่านี้—ผู้เคยเปล่งวาจาสั่นหวานดุจหงส์—บัดนี้กลับมึนงงด้วยทุกข์และโศก คร่ำครวญดุจนกกระเรียนร้องเรียก แล้วล้มลงสู่พื้นดิน”
Verse 15
फुल्लपद्मप्रकाशानि पुण्डरीकाक्ष योषिताम् | अनवद्यानि वक्त्राणि तापयत्येष रश्मिवान्,कमलनयन! खिले हुए कमलके समान प्रकाशित होनेवाले युवतियोंके इन सुन्दर मुखोंको ये सूर्यदेव संतप्त कर रहे हैं
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ ผู้มีเนตรดุจดอกบัว! สุริยะผู้รุ่งเรืองด้วยรัศมีอันแผดเผา กำลังแผดเผาใบหน้าที่ไร้มลทินของสตรีเหล่านี้—ใบหน้าที่ส่องประกายดุจปทุมชาติบานเต็มที่”
Verse 16
ईर्षूणां मम पुत्राणां वासुदेवावरोधनम् । मत्तमातड्डदर्पाणां पश्यन्त्यद्य पृथग्जना:,वासुदेव! मतवाले हाथीके समान घमंडमें चूर रहनेवाले मेरे ईर्ष्यालु पुत्रोंकी इन रानियोंको आज साधारण लोग देख रहे हैं
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ วาสุเทวะ! วันนี้ชนสามัญได้เห็นสตรีเหล่านี้—ผู้ซึ่งครั้งหนึ่งถูกบุตรของข้ากักไว้ด้วยความริษยาต่อวาสุเทวะ บุตรเหล่านั้นพองตัวด้วยทิฐิดุจช้างเมามัน”
Verse 17
शतचन्द्राणि चर्माणि ध्वजांश्चादित्यवर्चस: । रौक्माणि चैव वर्माणि निष्कानपि च काउ्चनान्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ โควินทะ! จงดูเถิด—โล่หนึ่งร้อยใบประดับเครื่องหมายดุจจันทร์ ธงรบสว่างดุจอาทิตย์ เกราะทอง และนิษกะทองคำ—ทั้งหมดนี้นอนส่องประกายอยู่บนพื้นพิภพ”
Verse 18
शीर्षत्राणानि चैतानि पुत्राणां मे महीतले । पश्य दीप्तानि गोविन्द पावकान् सुहुतानिव
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ โควินทะ! จงดู—หมวกเกราะของบุตรข้าบนพื้นดินนี้ส่องประกายเจิดจ้า ดุจไฟที่ลุกโชนเมื่อได้รับเครื่องบูชาที่ถวายอย่างถูกต้อง”
Verse 19
एष दुःशासन: शेते शूरेणामित्रघातिना । पीतशोणितसर्वाड्रो युधि भीमेन पातित:,शत्रुधाती शूरवीर भीमसेनने युद्धमें जिसे मार गिराया तथा जिसके सारे अंगोंका रक्त पी लिया, वही यह दुःशासन यहाँ सो रहा है
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “นี่คือทุหศาสนะนอนอยู่ตรงนี้—ถูกภีมะวีรบุรุษผู้สังหารศัตรูโค่นลงในสนามรบ ร่างทั้งกายชุ่มโชกด้วยโลหิต”
Verse 20
गदया भीमसेनेन पश्य माधव मे सुतम् । द्यूतक््लेशाननुस्मृत्य द्रौपदीनोदितेन च
โอ มาธวะ จงดูบุตรของเราเถิด—เมื่อระลึกถึงความอัปยศและความทุกข์จากการเล่นสกาลูกเต๋า และด้วยแรงเร้าจากเทราปที ภีมเสนะได้ฟาดเขาล้มลงด้วยกระบองคทา
Verse 21
उक्ता हानेन पाज्चाली सभायां द्यूतनिर्जिता । प्रियं चिकीर्षता भ्रातु: कर्णस्य च जनार्दन
โอ ชนารทนะ! ในท้องพระโรง เมื่อปัญจาลีเทราปทีถูกชนะมาด้วยการเล่นสกา ฮานได้กล่าวถ้อยคำเช่นนั้น—ด้วยความปรารถนาจะทำให้พี่น้องของตนและกรรณะพอใจ
Verse 22
सहैव सहदेवेन नकुलेनार्जुनेन च । दासीभूतासि पाज्चालि क्षिप्रं प्रविश नो गृहान्
“โอ ปัญจาลี! เจ้ากับนกุล สหเทวะ และอรชุน ต่างก็กลายเป็นทาสีของเราแล้ว; เพราะฉะนั้นจงรีบเข้าไปในเรือนของเราเถิด”
Verse 23
ततो5हमत्रवं कृष्ण तदा दुर्योधन नृपम् | मृत्युपाशपरिक्षिप्तं शकुनिं पुत्र वर्जय
แล้วในเวลานั้น โอ กฤษณะ ข้ากล่าวแก่พระเจ้าทุรโยธนะว่า “ลูกเอ๋ย จงละทิ้งศกุนิ เขาถูกคล้องอยู่ในบ่วงแห่งความตายแล้ว”
Verse 24
निबोधैन सुददुर्वुद्धि मातुलं कलहप्रियम् । क्षिप्रमेनं परित्यज्य पुत्र शाम्यस्व पाण्डवै:
จงรู้เถิด เจ้าผู้เขลายิ่งนัก—ลุงฝ่ายมารดาของเจ้านี้รักการวิวาท; ลูกเอ๋ย จงละเขาเสียโดยเร็ว แล้วทำสันติกับเหล่าปาณฑพ
Verse 25
न बुद्धयसे त्व॑ं दुर्बुद्धे भीमसेनममर्षणम् । वाड्नाराचैस्तुदंस्ती क्ष्णफल्काभिरिव कुड्जरम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ผู้มีปัญญาเขลา เจ้าไม่เข้าใจภีมเสน—เขาไม่อาจทนต่อการดูหมิ่นได้ แต่เจ้ากลับยังคงทรมานเขาด้วยวาจาอันคมกริบประดุจศร ราวกับเอาอาวุธปลายแหลมที่ลุกไหม้ไปทิ่มแทงช้างใหญ่ วาจาที่ขับเคลื่อนด้วยความพยาบาทและความใฝ่ทะเลาะ ย่อมเร่งความพินาศและปิดประตูแห่งการปรองดอง”
Verse 26
तानेवं रहसि क्रुद्धो वाक्शल्यानवधारयन् । उत्ससर्ज विषं तेषु सर्पो गोवृषभेष्विव
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ดังนั้น ในที่ลับเขาโกรธเกรี้ยว ครุ่นคิดถึงวาจาอันเป็นดั่งหนามทิ่มแทง แล้วสาดพิษใส่พวกเขา—ประหนึ่งอสรพิษกัดโคและกระทิงแล้วส่งพิษเข้าไป ความอัปยศที่จำฝังใจเป็นเชื้อไฟแห่งโทสะ และโทสะนั้นยิ่งทำให้ความรุนแรงทวีขึ้น”
Verse 27
एष दुःशासन: शेते विक्षिप्य विपुलौ भुजौ । निहतो भीमसेनेन सिंहेनेव महागज:,सिंहके मारे हुए विशाल हाथीके समान भीमसेनका मारा हुआ यह दु:शासन दोनों विशाल हाथ फैलाये रणभूमिमें पड़ा हुआ है
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “นี่คือทุษศาสนะ นอนอยู่ตรงนี้ แขนใหญ่ทั้งสองกางออก ถูกภีมเสนสังหาร—ดุจช้างใหญ่ถูกสิงห์โค่นลง”
Verse 28
अत्यर्थमकरोद् रौद्रं भीमसेनो<त्यमर्षण: । दुःशासनस्य यत् क्रुद्धो3पिबच्छोणितमाहवे,अत्यन्त अमर्षमें भरे हुए भीमसेनने युद्धस्थलमें क्रुद्ध होकर जो दुःशासनका रक्त पी लिया, यह बड़ा भयानक कर्म किया है
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ภีมเสนผู้เดือดดาลด้วยโทสะอันไม่ยอมผ่อน ได้กระทำกรรมอันดุร้ายยิ่ง—ในสนามรบเมื่อโกรธจัด เขาดื่มโลหิตของทุษศาสนะ การกระทำนั้นถูกกล่าวว่าเป็นสิ่งน่าสะพรึงกลัว”
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to interpret and respond to irreversible harm: whether the war’s outcomes are viewed as mere fate, as karmic fruition, or as human failure of counsel and restraint requiring ethical accounting.
The chapter stresses karmic continuity—actions bear results over time—and uses grief as evidence that public wrongs and private decisions converge into collective consequences.
No formal phalaśruti is stated; the closest meta-level claim is the doctrinal assertion that the results of good and bad actions do not vanish, positioning the episode as an interpretive lens for the epic’s ethical causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.