Shloka 3
Adhyāya 90 — Protection of Livelihoods, Brahmanical Subsistence Norms, and Royal Oversight (राष्ट्रवृत्ति-राष्ट्रगुप्ति-उपदेशः)
विप्रश्नेत् त्यागमातिष्ठेदात्मार्थ वृत्तिकर्शित: । परिकल्प्यास्य वृत्ति: स्थात् सदारस्य नराधिप
bhīṣma uvāca | vipraḥ śneta tyāgam ātiṣṭhed ātmārtha-vṛtti-karśitaḥ | parikalpyāsya vṛttiḥ sthāt sadāraś ca narādhipa, rājan |
ภีษมะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา หากพราหมณ์ผู้หนึ่งถูกความขัดสนไร้เครื่องเลี้ยงชีพบีบคั้น จนคิดละแว่นแคว้นไปยังที่อื่นแล้ว เป็นหน้าที่ของผู้ปกครอง—โอ้เจ้าแห่งมนุษย์—ที่จะจัดให้เขามีปัจจัยยังชีพ พร้อมทั้งครอบครัวให้ได้รับการอุปถัมภ์ เพื่อธำรงธรรมะด้วยการคุ้มครองวิชาและผู้ทรงวิชา”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king must ensure that a brahmin who is weakened by lack of livelihood is provided for—along with his household—so that he need not abandon the kingdom; this is presented as a concrete obligation of rajadharma.
In Bhishma’s instruction to the king during the Shanti Parva, he describes a scenario where a brahmin, unable to sustain himself, prepares to leave the realm; Bhishma states that the ruler should intervene by arranging stable support for the brahmin and his family.