Shloka 21
राष्ट्रगुप्ति-संग्रहः
Protection of the Realm and Principles of Revenue & Local Administration
भृतो वत्सो जातबल: पीडां सहति भारत | न कर्म कुरुते वत्सो भृशं दुग्धो युधिष्ठिर,भरतनन्दन युधिष्ठिर! जिस गायका दूध अधिक नहीं दुह्ा जाता, उसका बछड़ा अधिक कालतक उसके दूधसे पुष्ट एवं बलवान् हो भारी भार ढोनेका कष्ट सहन कर लेता है; परंतु जिसका दूध अधिक दुह लिया गया हो, उसका बछड़ा कमजोर होनेके कारण वैसा काम नहीं कर पाता
bhṛto vatsaḥ jātavalaḥ pīḍāṃ sahati bhārata | na karma kurute vatsaḥ bhṛśaṃ dugdho yudhiṣṭhira ||
โอ้ยุดิษฐิระ ผู้เป็นเชื้อสายภรตะ! ลูกวัวที่ได้รับการเลี้ยงดูอย่างเหมาะสมย่อมเติบโตแข็งแรง อดทนต่อความลำบากและรับภาระหนักได้ แต่ลูกวัวของแม่วัวที่ถูกรีดนมเกินควรย่อมอ่อนแรง และไม่อาจทำงานเช่นนั้นได้
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that strength and capability arise from proper nourishment and restraint: if one drains resources excessively for immediate benefit, the dependent becomes weak and future productivity and resilience are lost. Ethical rule requires measured use and long-term care.
In the Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on dharma and statecraft. Here he uses a pastoral analogy—calf and cow—to illustrate how over-milking (over-exploitation) weakens what should be nurtured, implying guidance for a king’s treatment of subjects and resources.