Shloka 23
Mantri-Parīkṣā — Testing Ministers, Securing Counsel, and Ethical Criteria for Advisers (अध्याय ८४)
जिनमें विनययुक्त बुद्धि, सुन्दर स्वभाव, तेज, वीरता, क्षमा, पवित्रता, प्रेम, धृति और स्थिरता हो, उनके इन गुणोंकी परीक्षा करके यदि वे राजकीय कार्यभारको सँभालनेमें प्रौढ़ तथा निष्कपट सिद्ध हों तो राजा उनमेंसे पाँच व्यक्तियोंको चुनकर अर्थमन्त्री बनावे ।। पर्याप्तवचनान् वीरान् प्रतिपत्तिविशारदान् । कुलीनात् सत्त्वसम्पन्नानिज्धितज्ञाननिष्ठरान्
Bhīṣma uvāca: yeṣāṁ vinayayuktā buddhiḥ, sundaraḥ svabhāvaḥ, tejaḥ, vīryam, kṣamā, pavitratā, prema, dhṛtiḥ ca sthairyaṁ ca bhavati, teṣāṁ guṇān parīkṣya yadi te rājakīya-kāryabhāraṁ soḍhuṁ prauḍhā niṣkapaṭāś ca siddhāḥ syuḥ, tadā rājā teṣāṁ madhyāt pañca puruṣān varayitvā arthamantriṇaḥ kuryāt. paryāptavacanān vīrān pratipattiviśāradān, kulīnān sattvasampannān niścitajñānanisthirān.
ภีษมะกล่าวว่า “ผู้ใดมีปัญญาอันฝึกฝนด้วยวินัย มีอัธยาศัยงดงาม มีเดช มีความกล้าหาญ มีขันติ มีความบริสุทธิ์ มีความรักใคร่ มีความแน่วแน่ และมีความมั่นคง—เมื่อทดสอบคุณสมบัติเหล่านี้แล้ว หากปรากฏว่าเป็นผู้ใหญ่พอและไร้เล่ห์เหลี่ยมในการแบกรับภาระราชการ พระราชาพึงคัดเลือกห้าคนในหมู่เขาแต่งตั้งเป็นอำมาตย์ว่าการอรรถะและนีติ ทั้งควรเป็นผู้กล่าววาจาพอเหมาะพอควร กล้าหาญ ชำนาญในการวินิจฉัยและการปฏิบัติ เป็นผู้มีชาติกำเนิดสูง มีพลังคุณธรรม และมั่นคงในความรู้ที่แน่ชัด”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king should appoint ministers only after testing character and competence: disciplined intellect, integrity, courage, patience, purity, goodwill, steadiness, and stable judgment; and they should be measured in speech, expert in practical decision-making, morally strong, and firmly grounded in knowledge.
In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, Bhishma advises Yudhishthira on how a ruler should choose key ministers—specifically recommending the selection of five proven, sincere, capable individuals to manage the state’s artha (resources and policy).