Shloka 10
यदि राजाके खजानेमें कमी हो तो वह इन ब्राह्मणोंसे कर ले सकता है। केवल उन ब्राह्मणोंसे, जो ब्रह्माजी तथा देवताओंके समान बताये गये हैं, कर नहीं लेना चाहिये ।। अब्राह्माणानां वित्तस्य स्वामी राजेति वैदिकम् । ब्राह्मणानां च ये केचिद् विकर्मस्था भवन्त्युत,राजा ब्राह्मणके सिवा अन्य सब वर्णोके धनका स्वामी होता है, यही वैदिक सिद्धान्त है। ब्राह्मणोंमेंसे जो कोई अपने वर्णके विपरीत कर्म करनेवाले हैं, उनके धनपर भी राजाका ही अधिकार है
yadi rājake khajāne meṁ kamī ho to sa in brāhmaṇoṁ se kara le sakatā hai | kevala un brāhmaṇoṁ se, jo brahmājī tathā devatāoṁ ke samāna batāye gaye haiṁ, kara nahīṁ lenā cāhiye || abrāhmaṇānāṁ vittasya svāmī rājeti vaidikam | brāhmaṇānāṁ ca ye kecid vikarmasthā bhavanty uta, rājā brāhmaṇa ke sivā anya sab varṇoṁ ke dhana kā svāmī hotā hai, yahī vaidika siddhānta hai | brāhmaṇoṁ meṁ se jo koī apane varṇa ke viparīta karma karane vāle haiṁ, unake dhana para bhī rājā kā hī adhikāra hai |
ภีษมะกล่าวว่า “เมื่อพระคลังขาดแคลน พระราชาอาจเก็บภาษีได้แม้จากพราหมณ์เหล่านี้; แต่ไม่พึงเก็บจากพราหมณ์ผู้ถูกกล่าวว่าเสมอด้วยพระพรหมและเหล่าเทพ—คือผู้ตั้งมั่นในพราหมณธรรมอันแท้จริง. หลักแห่งพระเวทกล่าวว่า พระราชาเป็นเจ้าของทรัพย์ของผู้มิใช่พราหมณ์; และแม้ในหมู่พราหมณ์ ผู้ตั้งอยู่ในวิกรรมะ (การกระทำผิดทางธรรม) ก็อยู่ในอำนาจทางภาษีของพระราชา”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Royal taxation is legitimate as a tool of governance, but it must be guided by dharma: the king should respect and protect truly righteous Brahmins, while asserting fiscal authority over non-Brahmins and over those Brahmins who abandon proper conduct (vikarma).
In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, Bhishma advises Yudhishthira on revenue policy: when the treasury is deficient, the king may levy taxes broadly, yet he should exempt exemplary Brahmins and may tax even Brahmins who act contrary to their ordained duties.