Shloka 403
Yudhiṣṭhira’s Lament for Karṇa and Renunciation-Oriented Self-Assessment (शोक-प्रलापः / त्याग-प्रवृत्तिः)
परिग्रहवता तनमे प्रत्यक्षमरिसूदन । शत्रुओंको तपानेवाले अर्जुन! मैं तुम सब लोगोंसे बिदा लेकर वनमें चला जाऊँगा। शत्रुसूदन! श्रुति कहती है कि “संग्रह-परिग्रहमें फँसा हुआ मनुष्य पूर्णतम धर्म (परमात्माका दर्शन) नहीं प्राप्त कर सकता।' इसका मुझे प्रत्यक्ष अनुभव हो रहा है
parigrahavatā tan me pratyakṣam arisūdana | śatrūn tāpan eva arjuna! ahaṃ yuṣmān sarvān vidāya vanam eva gamiṣyāmi | śatrusūdana! śrutiḥ vadati—“saṅgraha-parigraheṣu baddhaḥ manuṣyaḥ pūrṇatamaṃ dharmaṃ (paramātma-darśanam) na prāpnoti” iti | tasya mama pratyakṣam anubhavaḥ vartate |
ยุธิษฐิระกล่าวว่า— “โอ อริสูทนะ ข้าพเจ้าเห็นประจักษ์ในตนเองว่า เมื่อถูกพันธนาการด้วยทรัพย์สินและความใคร่จะสั่งสม ก็ไม่อาจเข้าถึงธรรมอันสูงสุด—คือการได้ประจักษ์พระปรมาตมัน. โอ อรชุน ผู้เผาผลาญศัตรู ข้าพเจ้าจะลาทุกคนแล้วออกสู่ป่า. เพราะศรุติประกาศว่า ‘ผู้ที่ติดอยู่ในความตระหนี่สะสมและความยึดถือครอบครอง ย่อมไม่บรรลุธรรมอันบริบูรณ์ที่สุด’ และสัจจะนั้นบัดนี้เป็นประสบการณ์ตรงของข้าพเจ้าเอง.”
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Attachment to possessions and the habit of accumulation (saṅgraha–parigraha) obstruct the highest dharma—spiritual realization (paramātma-darśana). Therefore, inner freedom requires detachment rather than mere external power or wealth.
Yudhiṣṭhira, burdened by the moral weight of worldly entanglement, tells Arjuna that he intends to bid everyone farewell and go to the forest. He supports his resolve by citing Śruti: one trapped in hoarding and possessiveness cannot attain the supreme spiritual goal.