Shloka 49
राजवृत्त-रक्षा-प्रणिधि-षाड्गुण्योपदेशः
Royal Conduct, Protection, Intelligence, and Policy Measures
जो समस्त कार्योमें निपुण, अनायास ही कार्य-साधन करनेमें समर्थ, धर्ममय लोकोंमें जानेकी इच्छा रखनेवाला तथा दोषदृष्टिसे रहित हो, उस पुरुषको अपने देशके शासक नरेशकी निन्दाके काममें नहीं पड़ना चाहिये ।।
yo samasta-kāryeṣu nipuṇaḥ, anāyāsa eva kārya-sādhane samarthaḥ, dharmamayeṣu lokeṣu gantum icchāvān tathā doṣa-dṛṣṭi-rahitaḥ sa puruṣaḥ svadeśa-śāsaka-nareśa-nindā-kārye na pravarteta. na hi rājñaḥ pratīpāni kurvan sukham avāpnu yāt; putro bhrātā vayasyō vā yady apy ātma-samo bhavet—rājñe viparītam ācaran manuṣyaḥ sa putro bhrātā mitram athavā ātma-tulyaḥ kuto 'pi sukhaṁ na prāpnoti.
ผู้ใดชำนาญในกิจทั้งปวง สามารถทำการให้สำเร็จได้โดยง่าย ใฝ่ปรารถนาจะไปสู่โลกอันเป็นธรรม และปราศจากสายตาจับผิด—ผู้นั้นไม่ควรเข้าไปข้องเกี่ยวกับการติเตียนพระราชาผู้ปกครองแผ่นดินของตน เพราะผู้ใดประพฤติเป็นปฏิปักษ์ต่อพระราชา ย่อมไม่อาจได้ความสุข แม้ผู้นั้นจะเป็นพระโอรส เป็นพระอนุชา เป็นสหาย หรือเป็นผู้รักใคร่ดุจตนเองก็ตาม—เมื่อดำเนินสวนทางพระราชาแล้ว ย่อมไม่ถึงความผาสุก
वसुमना उवाच
Educational Q&A
One who seeks dharma and well-being should avoid engaging in hostile opposition or disparagement of the rightful ruler of one’s realm; acting against the king is presented as a path that destroys one’s happiness, regardless of personal closeness or status.
In the Shanti Parva’s instruction on conduct and governance, Vasumanā delivers a cautionary maxim: even intimate relations of the king (son, brother, friend) do not prosper if they behave contrary to him, and a virtuous person should not take up the role of denigrating the ruler.