Shloka 16
राजा चेन्न भवेल्लोके पृथिव्यां दण्डधारक: । जले मत्स्यानिवाभक्ष्यन् दुर्बलं बलवत्तरा:,यदि इस जगत्में भूतलपर दण्डधारी राजा न हो तो जैसे जलमें बड़ी मछलियाँ छोटी मछलियोंको खा जाती हैं, उसी प्रकार प्रबल मनुष्य दुर्बलोंको लूट खायँ
rājā cen na bhavel loke pṛthivyāṃ daṇḍadhārakaḥ | jale matsyān ivābhakṣyan durbalaṃ balavattarāḥ ||
หากในโลกนี้บนแผ่นดินไม่มีพระราชาผู้ทรงถือทัณฑ์ลงโทษแล้ว ก็จะเป็นดุจในสายน้ำที่ปลาตัวใหญ่กลืนกินปลาตัวเล็ก ฉันใด คนมีกำลังก็จักย่ำยีและปล้นสะดมผู้อ่อนแอฉันนั้น
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Without a lawful ruler who wields daṇḍa (punitive authority), society collapses into ‘matsya-nyāya’—the rule where the strong consume the weak. Just punishment is presented as a dharmic necessity to restrain exploitation and protect the vulnerable.
In Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma explains to the listener that kingship is not merely privilege but a protective duty: the king must enforce law so that the strong do not oppress the weak, illustrated through the image of bigger fish devouring smaller fish.