Shloka 29
Kṣātra-dharma as the Public Foundation of Dharma (क्षात्रधर्म-प्रशंसा)
सर्वे त्यागा राजधर्मेषु दृष्टा: सर्वा दीक्षा राजधर्मेषु चोक्ता: । सर्वा विद्या राजधर्मेषु युक्ता: सर्वे लोका राजधर्मे प्रविष्टा:,राजाके धर्मामें सारे त्यागोंका दर्शन होता है, राजधर्मोमें सारी दीक्षाओंका प्रतिपादन हो जाता है, राजधर्ममें सम्पूर्ण विद्याओंका संयोग सुलभ है तथा राजधर्ममें सम्पूर्ण लोकोंका समावेश हो जाता है
bhīṣma uvāca | sarve tyāgā rājadharmeṣu dṛṣṭāḥ sarvā dīkṣā rājadharmeṣu coktaḥ | sarvā vidyā rājadharmeṣu yuktāḥ sarve lokā rājadharme praviṣṭāḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า ในราชธรรมย่อมเห็นการสละละวางทุกประการ; และในราชธรรมนั้นเองก็กล่าวถึงวินัยและพิธีรับศิษย์ทุกแบบ วิชาความรู้ทั้งปวงย่อมมีที่ใช้โดยเหมาะในราชธรรม และโลกทั้งหลาย—ทุกขอบเขตแห่งชีวิต—ล้วนถูกรวมไว้ในราชธรรม
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that rājadharma is not a narrow political code but a comprehensive ethical discipline: it demands sacrifice (tyāga), includes rigorous training and vows (dīkṣā), requires the application of all knowledge (vidyā), and bears responsibility for the welfare of all spheres of life (lokāḥ).
In the Śānti Parva, Bhishma instructs Yudhiṣṭhira after the war, explaining the foundations of righteous rule. Here he emphasizes the breadth of royal duty—how governance integrates renunciation, disciplined conduct, learning, and responsibility for the entire social and cosmic order.